Trước khi quyết định, hãy xem bạn có thể quay lại dễ đến đâu

Bạn vẫn nghĩ về cùng một lựa chọn trên đường về nhà. Mình thử hỏi trước xem nếu quay lại thì sẽ phải làm gì nhé?

Hãy hình dung cuối một ngày dài ở Thành phố Hồ Chí Minh. Trên đường về, bạn lại mở điện thoại và nhìn vào hai lựa chọn quen thuộc.

Bạn biết nhiều hơn tuần trước, nhưng quyết định vẫn chưa nhẹ đi.

Có lẽ vấn đề không nằm ở việc bạn thiếu thêm một ý kiến.

Có thể bạn đang đối xử với mọi lựa chọn như thể một khi đã nói “đồng ý” thì không thể quay lại.

Ta thử bắt đầu bằng câu hỏi khác:

Nếu lựa chọn này không ổn, thực tế tôi sẽ phải trả giá thế nào để quay lại?

Tóm tắt ngắn

• Hãy cùng tính chi phí thật của việc quay lại trước khi gọi một lựa chọn là linh hoạt.
• Hãy cùng kiểm tra những sự thật thật sự có thể làm thay đổi câu trả lời, thay vì gom mọi ý kiến có thể tìm được.
• Hãy cùng đặt giới hạn và đường lui trước khi dùng một lựa chọn có thể đảo ngược như một phép thử.

1. Hãy xem bạn sẽ phải làm lại những gì nếu đổi ý

Có lựa chọn khiến ta thấy rất nghiêm trọng dù đường quay lại vẫn khá dễ.

Cũng có lựa chọn nhìn qua rất bình thường nhưng sẽ khó đảo ngược khi nó kéo theo tiền bạc, thời gian, niềm tin hoặc ảnh hưởng đến người khác.

Tài liệu của AWS dùng hai hình ảnh two-way door và one-way door. “Two-way door” là quyết định có thể quay lại tương đối dễ, còn “one-way door” là quyết định khó đảo ngược và cần được cân nhắc kỹ hơn. AWS dùng cách phân biệt này cho quyết định trong kinh doanh và công nghệ, không trình bày nó như một quy luật khoa học cho mọi quyết định cá nhân. (AWS Prescriptive Guidance)

Ta vẫn có thể mượn hình ảnh đó nếu dùng một cách cẩn thận.

Giả sử bạn sống ở Đà Nẵng và đang nghĩ đến việc đổi cách đi làm hằng ngày. Thử một tuyến xe buýt khác trong một tuần có thể khá dễ quay lại vì cách đi cũ vẫn còn đó.

Bây giờ hãy so với việc bán chiếc xe máy bạn vẫn dùng trước khi biết cách đi mới có thật sự hợp với cả tuần của mình hay không. Bạn vẫn có thể đổi hướng sau đó, nhưng để trở lại cách cũ có thể tốn thêm thời gian và tiền bạc.

Điểm chính không phải là cách đi nào tốt hơn.

Điểm chính là câu “không hợp thì đổi lại” chưa có nhiều ý nghĩa cho đến khi bạn nhìn rõ việc quay lại sẽ cần những gì.

Ba câu hỏi có thể làm đường lui rõ hơn:

• Nếu sau này đảo ngược lựa chọn, tôi sẽ phải khôi phục lại những gì?
• Những chi phí nào sẽ không tự quay về với tôi, như thời gian, tiền bạc, niềm tin hay một cơ hội đã mất?
• Nếu tôi đổi hướng, kế hoạch của ai khác sẽ bị ảnh hưởng?

Một lựa chọn không tự nhiên trở nên dễ đảo ngược chỉ vì về lý thuyết ta vẫn có thể hủy nó.

Nó dễ đảo ngược hơn khi đường quay lại rõ và cái giá để sử dụng đường đó vẫn trong giới hạn chấp nhận được.

Khi nhìn thấy chi phí ấy, quyết định trở nên cụ thể hơn. Bạn có thể nhìn vào hậu quả thật thay vì chỉ nhìn vào cảm giác nặng nề của lựa chọn.

2. Tìm sự thật còn có thể làm bạn đổi quyết định

Khi đã thấy chi phí của đường quay lại, bạn sẽ dễ biết mình còn cần kiểm tra đến đâu.

Nếu không có điểm dừng, việc tìm hiểu có thể tiếp tục rất lâu dù câu hỏi quan trọng nhất đã xuất hiện.

Một lựa chọn khó đảo ngược có thể đáng để kiểm tra sâu hơn vì một giả định sai sẽ tốn nhiều công sức để sửa. Một lựa chọn có đường lui rõ và ít tốn kém có thể không cần mọi phép so sánh trước khi bạn thử.

Vì vậy, hãy thu hẹp câu hỏi:

Sự thật chưa biết nào, nếu câu trả lời khác đi, sẽ khiến tôi chọn khác?

Hãy tưởng tượng bạn đang cân nhắc nhận thêm một trách nhiệm ở nơi làm việc tại Hà Nội.

Công việc nghe có ích, nhưng nó cũng có thể yêu cầu bạn đến một văn phòng khác vào vài buổi sáng mỗi tuần. Nếu việc di chuyển đó khiến vai trò mới không còn phù hợp với nhịp sống của bạn, lịch làm việc thực tế quan trọng hơn một bài viết chung nói rằng nhận thêm trách nhiệm là “tốt cho sự phát triển”.

Đó mới là thông tin đáng để kiểm tra trực tiếp.

Nếu lịch làm việc phù hợp, thêm mười ý kiến chung về việc vai trò đó có nghe hấp dẫn hay không có thể cũng không làm quyết định tốt hơn.

Lúc này, việc tìm hiểu đã có điểm dừng.

Bạn không cố xóa mọi điều chưa biết. Bạn chỉ đang làm rõ những điều chưa biết vẫn có thể thay đổi lựa chọn.

Một lựa chọn có đường quay lại khó có thể có nhiều hơn một sự thật mang tính quyết định. Khi viết ra vài điều đó, bạn tạo được ranh giới cho việc tìm hiểu thay vì để mọi câu hỏi chưa có đáp án cùng đòi sự chú ý.

Lúc này, lần tìm kiếm tiếp theo có một nhiệm vụ rõ ràng: trả lời điều vẫn còn khả năng làm thay đổi quyết định.

3. Quyết định cách kết thúc phép thử trước khi bắt đầu

Từ “có thể quay lại” vẫn có một điểm yếu.

Một phép thử nhỏ có thể âm thầm trở thành cách làm mặc định nếu không ai quyết định lúc nào sẽ xem lại nó.

Nếu bạn dựa vào khả năng quay lại, hãy làm đường lui rõ ràng trước khi bắt đầu.

Giả sử một nhóm nhỏ ở Cần Thơ muốn thử dùng danh sách kiểm tra số dùng chung cho một việc lặp lại hằng tuần, thay vì đổi toàn bộ cách làm cùng lúc.

Thay vì nói “thử một thời gian rồi tính”, phép thử có thể có bốn cạnh rõ ràng:

Thay đổi: Dùng danh sách kiểm tra mới cho một việc lặp lại hằng tuần.
Giới hạn: Giữ nguyên phần còn lại của quy trình.
Mốc xem lại: Đánh giá sau bốn tuần.
Đường lui: Quay về cách cũ nếu cách mới tạo thêm nhiều việc hơn số việc nó giúp giảm.

Bốn tuần chỉ là một ví dụ. Mốc xem lại hợp lý phụ thuộc vào điều bạn đang thử và những người chịu ảnh hưởng.

Bây giờ hãy hình dung đến tuần thứ hai hoặc thứ ba.

Danh sách mới đang tạo thêm bước thay vì tiết kiệm thời gian. Vì giới hạn và đường lui đã được thống nhất từ trước, cả nhóm có thể xem lại kết quả mà không phải tiếp tục chỉ vì thay đổi đã bắt đầu.

Cách này cũng dùng được trong đời sống cá nhân.

Bạn có thể thử một cách sắp xếp buổi tối mới trước khi đổi cả tuần. Bạn có thể làm một phiên bản nhỏ của ý tưởng sáng tạo trước khi dành nhiều tháng cho dự án lớn.

Điều hữu ích không chỉ là “bắt đầu nhỏ”.

Điều quan trọng là giữ cho đường quay lại vẫn dùng được trong khi phép thử giúp bạn học một điều cụ thể.

Nhờ vậy, khả năng đảo ngược trở thành một điều kiện bạn thực sự có thể dựa vào, chứ không chỉ là hy vọng rằng sau này mình vẫn quay lại được.

Hãy nhìn chi phí quay lại trước, rồi kiểm tra điều có thể đổi câu trả lời, sau đó giữ đường lui

Ba bước này đi cùng nhau vì mỗi bước trả lời một câu hỏi khác.

Thứ tự này có ý nghĩa. Chi phí quay lại cho biết bạn cần thận trọng đến đâu; những sự thật mang tính quyết định cho biết điều gì đáng kiểm tra; còn đường lui đã định trước giúp một phép thử không vô tình biến thành cam kết lớn hơn.

Cách này không thể hứa rằng mọi lựa chọn đều sẽ đúng.

Nó giúp bạn dành mức độ chắc chắn phù hợp cho từng quyết định trước khi bước tiếp.

Tiến gần hơn đến con người bạn muốn trở thành

• Hãy cùng chọn một quyết định ta cứ quay lại suy nghĩ và viết ra việc đảo ngược nó thực sự sẽ kéo theo điều gì.
• Hãy cùng kiểm tra điều chưa biết có khả năng làm thay đổi lựa chọn nhất trước khi mở thêm một phép so sánh.
• Hãy cùng đặt giới hạn, mốc xem lại và đường lui cho bất kỳ phép thử nào có thể đảo ngược trước khi bắt đầu.

Khi mọi quyết định đều có cảm giác như vĩnh viễn, sự bất định có thể trở nên nặng hơn chính lựa chọn đó.

Khi nhìn rõ đường quay lại, bạn có thể dành sự cẩn trọng xứng đáng cho quyết định lớn mà không buộc mọi lựa chọn nhỏ phải có mức chắc chắn không thể đạt được.