Cách nhận ra giá trị của mình khi điều gì cũng quan trọng

Khi từ nào nghe cũng giống “mình”

Hãy tưởng tượng bạn mở một phiếu bài tập và thấy:

Tự do. Ổn định. Phát triển. Kết nối. Sáng tạo. An toàn. Đóng góp.

Bạn khoanh ba hoặc bốn từ.

Rồi câu hỏi khó xuất hiện:

Điều nào quan trọng nhất?

Bạn nhìn vào trang giấy và khựng lại.

Tự do quan trọng vì bạn không muốn mọi phần trong cuộc sống đều do người khác quyết định.

Ổn định quan trọng vì sự bất định có thể khiến đời sống thường ngày trở nên khó khăn hơn.

Phát triển cũng quan trọng vì làm mãi một việc mà không thay đổi có thể khiến bạn không thấy thỏa mãn.

Cả ba điều đều có thể đúng.

Vấn đề không nhất thiết là bạn “không biết giá trị của mình”. Có thể vấn đề nằm ở chỗ ta đang kỳ vọng một danh sách những từ nghe hay sẽ tự nó giải quyết quá nhiều thứ.

Một câu hỏi hữu ích hơn là:

Trong lựa chọn này, điều gì tôi muốn bảo vệ nhất — và trải nghiệm nào trong chính cuộc sống của tôi khiến tôi có lý do để nói như vậy?

Câu hỏi đó đổi hẳn nhiệm vụ. Bạn không còn cố tìm một từ để định nghĩa mình mãi mãi. Bạn đang tìm bằng chứng đủ cụ thể để dẫn đường cho một quyết định thật.

Bắt đầu từ những khoảnh khắc, không phải định nghĩa

Giả sử phát triển có vẻ quan trọng với bạn.

Thay vì hỏi “Mình có phải là người coi trọng phát triển không?”, hãy tìm một thời điểm mà việc phát triển thực sự có ý nghĩa với bạn.

Có thể bạn nhớ đến tình huống này:

Bạn được giao một việc chưa từng làm. Lúc đầu khá bực và khó khăn, nhưng sau khi tự tìm ra cách xử lý, bạn thấy tuần đó đáng giá hơn bình thường.

Bây giờ hãy nhìn sang một tình huống ngược lại:

Trong vài tháng, công việc trở nên dễ và dễ đoán. Không có vấn đề gì nghiêm trọng, nhưng tuần nào cũng gần giống tuần trước.

Nếu tình huống đầu nhiều lần đem lại cảm giác có ý nghĩa, còn tình huống thứ hai nhiều lần để lại cảm giác thiếu một điều gì đó, thì từ “phát triển” đã có nền tảng cụ thể hơn.

Bạn có thể làm tương tự với một giá trị khác.

Với tự do:

“Tôi thích dự án đó hơn nhiều khi được tin tưởng để tự quyết định cách hoàn thành công việc.”

Với ổn định:

“Có một giai đoạn lịch làm việc và thu nhập của tôi không chắc chắn. Sự bất định đó ảnh hưởng đến phần còn lại của cuộc sống nhiều hơn tôi nghĩ.”

Những ví dụ này không phải bằng chứng tuyệt đối. Một ngày tốt hoặc xấu không thể tiết lộ “con người thật” của bạn.

Nghiên cứu cho thấy giá trị cá nhân có liên hệ với những hành vi thể hiện các giá trị đó, nhưng mức độ liên hệ khác nhau tùy từng giá trị, và kỳ vọng xã hội có thể phần nào che mờ mối liên hệ giữa giá trị và hành vi. Bardi và Schwartz (2003)

Vì vậy, hãy xem trải nghiệm của bạn là bằng chứng để tham khảo, không phải một bài kiểm tra tính cách.

Chỉ cần hai câu gợi ý đơn giản:

Tôi cảm thấy đặc biệt hài lòng khi: ______

Tôi cảm thấy đặc biệt khó chịu khi: ______

Sau đó hỏi:

Trong tình huống đầu có điều gì hiện diện, hoặc trong tình huống thứ hai thiếu điều gì?

Câu trả lời có thể khiến một từ về giá trị trở nên cụ thể hơn nhiều so với một định nghĩa trong từ điển.

Nhìn vào cách bạn sống — nhưng đừng để lịch trình quyết định thay bạn

Bây giờ hãy so giá trị đó với những gì bạn thực sự làm.

Giả sử bạn nói phát triển là quan trọng, và vào những tối rảnh, bạn thường chọn học một điều mới, làm ra thứ gì đó, luyện tập hoặc thử một việc hơi khó hơn mức quen thuộc.

Đó là một dấu hiệu đáng để xem xét.

Nhưng có một giới hạn quan trọng.

Cách bạn dùng thời gian không phải là bản đồ hoàn hảo của các giá trị.

Bạn có thể dành phần lớn tuần để làm việc vì cần thu nhập. Bạn có thể dành phần lớn thời gian rảnh cho người đang phụ thuộc vào mình. Sức khỏe, tiền bạc, thời hạn, trách nhiệm gia đình và nhiều giới hạn khác có thể khiến bạn gần như không có nhiều khoảng trống để tự chọn.

Một người có thể rất coi trọng sáng tạo nhưng hầu như không có thời gian sáng tạo vì đã kiệt sức sau khi chăm sóc người thân.

Sẽ không hợp lý nếu kết luận:

“Sáng tạo chắc không thật sự quan trọng với bạn, vì nó không xuất hiện trong lịch của bạn.”

Thay vào đó, hãy thu hẹp câu hỏi:

Khi tôi có một chút quyền lựa chọn, tôi thường tìm kiếm, bảo vệ hoặc dành chỗ cho điều gì?

Lúc này, hành vi trở thành một nguồn bằng chứng, chứ không phải phán quyết cuối cùng.

Cách nhìn này cũng hữu ích khi lời nói và hành động của bạn không hoàn toàn khớp nhau.

Có thể bạn nói phát triển là quan trọng, nhưng mỗi khi một cơ hội mới đi kèm nhiều bất định, bạn lại chọn phương án an toàn hơn.

Điều đó không tự động có nghĩa là bạn đã hiểu sai về nhu cầu phát triển của mình.

Có thể một giá trị khác — chẳng hạn ổn định — đang đặt ra giới hạn cho mức độ bất định mà bạn sẵn sàng chấp nhận.

Và chính ở điểm đó, các giá trị bắt đầu trở nên hữu ích nhất.

Ưu tiên rõ hơn khi hai điều tốt va vào nhau

Hãy tưởng tượng bạn đang so sánh hai công việc.

Một công việc có nhịp làm việc dễ đoán, trách nhiệm quen thuộc và cảm giác an toàn rõ hơn.

Công việc kia cho bạn nhiều quyền tự chủ hơn và nhiều cơ hội học hỏi hơn, nhưng cũng đi kèm nhiều bất định hơn.

Bạn viết ra ba giá trị cùng những trải nghiệm phía sau chúng:

Tự do
“Tôi làm việc tốt hơn khi có thể tự quyết định cách tiếp cận một vấn đề.”

Phát triển
“Những công việc khiến tôi hài lòng nhất thường là những việc buộc tôi phải học điều mình chưa biết làm.”

Ổn định
“Một giai đoạn bất định trước đây đã ảnh hưởng đủ nhiều đến cuộc sống hằng ngày để tôi không muốn lặp lại nó.”

Bây giờ thử xếp ba giá trị này từ một đến ba.

Bạn vẫn có thể mắc kẹt.

Cả ba câu đều có trải nghiệm thực tế làm căn cứ.

Vậy hãy đổi câu hỏi.

Thay vì hỏi:

Giá trị nào thắng?

Hãy hỏi:

Trong lựa chọn này, tôi sẵn sàng đánh đổi đến đâu?

Bạn có thể đi đến một câu như sau:

Trong lựa chọn này, tôi muốn có nhiều cơ hội phát triển và nhiều tự do hơn, nhưng không muốn đổi lấy việc mất đi mức ổn định cơ bản mà tôi biết mình cần. Tôi có thể chấp nhận một vai trò khó đoán hơn nếu các điều kiện nền tảng vẫn đủ ổn định.

Câu đó hữu ích hơn nhiều so với:

Giá trị số một của tôi là phát triển.

Câu đầu giúp bạn đánh giá hai công việc.

Câu thứ hai chủ yếu mô tả bạn.

Bạn có thể làm phần đánh đổi này cụ thể hơn:

Điều quan trọng	Bằng chứng từ cuộc sống của tôi	Điều tôi có thể chấp nhận
Phát triển	Tôi thấy hài lòng nhất khi phải học một điều mới	Tôi có thể chấp nhận việc ban đầu chưa thành thạo
Tự do	Tôi làm tốt hơn khi được tự quyết định cách giải quyết vấn đề	Tôi có thể chấp nhận ít hướng dẫn cố định hơn
Ổn định	Những giai đoạn bất định trước đây ảnh hưởng đến phần còn lại của cuộc sống	Tôi không muốn các điều kiện cơ bản trở nên thiếu ổn định

Lúc này, bạn không còn phải chọn giữa ba từ trừu tượng.

Bạn đang xác định mỗi từ có nghĩa gì trong thực tế và giới hạn của nó nằm ở đâu.

Giá trị của bạn không cần trở thành một nhãn cố định

Có thêm một lý do để không biến bài tập này thành một định nghĩa bất biến về bản thân.

Một nghiên cứu theo thời gian sử dụng dữ liệu bảng của Đức ghi nhận cả sự ổn định lẫn những thay đổi dần dần trong thứ tự ưu tiên giá trị ở người trưởng thành. Nghiên cứu theo dõi sự phát triển của các giá trị qua nhiều năm và cũng lưu ý rằng quỹ đạo thay đổi có thể khác nhau tùy tuổi, cách đo, mẫu nghiên cứu và bối cảnh. Smallenbroek và cộng sự (2023)

Điều đó không có nghĩa là giá trị của bạn thay đổi mỗi tuần.

Nó chỉ có nghĩa là bạn không cần phải tự ràng buộc bằng một lời tuyên bố như:

“Ổn định là giá trị đứng thứ ba của tôi, nên nó lúc nào cũng phải đứng thứ ba.”

Một bài tập về giá trị có thể là ảnh chụp của điều quan trọng trong hoàn cảnh hiện tại, chứ không phải bản phân loại cuối cùng về con người bạn.

Hôm nay, khi chọn giữa hai công việc, một người có thể cần bảo vệ sự ổn định.

Vài năm sau, trong một hoàn cảnh khác, chính người đó có thể đã có đủ sự ổn định để coi tự do quan trọng hơn.

Hai quyết định đó không khiến nhau trở thành sai.

Biến giá trị thành một nguyên tắc ra quyết định

Phần hữu ích của bài tập này không nằm ở danh sách cuối cùng.

Nó nằm ở mối liên hệ giữa ba điều:

Trải nghiệm: Khi nào tôi cảm nhận rõ giá trị này đang hiện diện hoặc bị thiếu đi?

Lựa chọn: Khi tôi có một chút quyền tự quyết, giá trị này xuất hiện như thế nào trong điều tôi thực sự làm?

Đánh đổi: Khi giá trị này xung đột với một giá trị quan trọng khác, tôi sẵn sàng — và không sẵn sàng — từ bỏ điều gì?

Khi ba phần này đủ nhất quán với nhau, bạn đã có một nguyên tắc đủ cụ thể để dùng cho quyết định.

Hãy lấy một lựa chọn thật và hoàn thành câu sau:

Trong quyết định này, tôi muốn bảo vệ ______ vì ______ đã cho tôi thấy tại sao điều đó quan trọng. Tôi sẵn sàng bớt đi một phần ______ để đổi lấy điều đó, nhưng không chấp nhận ______.

Ví dụ:

Trong quyết định này, tôi muốn bảo vệ cơ hội phát triển vì những công việc khiến tôi hài lòng nhất đều đòi hỏi tôi phải học một điều mới. Tôi sẵn sàng chấp nhận công việc khó đoán hơn một chút để đổi lấy điều đó, nhưng không đánh đổi mức ổn định cơ bản mà tôi cần trong cuộc sống hằng ngày.

Câu này không định nghĩa bạn mãi mãi.

Nó làm một việc hữu ích hơn.

Nó giải thích điều gì quan trọng trong lựa chọn này, trải nghiệm nào đứng sau điều đó và ranh giới của bạn nằm ở đâu.

Bạn không cần tìm ra một từ hoàn hảo để nói mình là ai.

Bạn chỉ cần một lý do đủ rõ cho lựa chọn mình đang đưa ra lúc này.