Khi bị mắc kẹt, hãy xin sự giúp đỡ mà vẫn giữ được phần việc của mình

Bạn sắp nhắn “Xem giúp mình với” — nhưng chúng ta có thể làm câu hỏi rõ hơn trước không?

Có thể bạn đang trên đường về sau giờ học hoặc giờ làm và một nhóm chat vẫn đang chờ câu trả lời của bạn.

Bạn có thể kể lại mọi chi tiết từ đầu, hoặc chỉ nhắn một câu rất mơ hồ rồi hy vọng người kia tự đoán. Cả hai cách đều khiến họ khó biết nên bắt đầu giúp từ đâu.

Có một cách ở giữa hữu ích hơn.

Hãy cùng đưa cho người kia đủ thông tin để hiểu vấn đề, nhưng vẫn giữ bước tiếp theo trong tay bạn.

Tóm tắt ngắn

• Hãy cùng nói rõ kết quả cần đạt trước khi kể toàn bộ câu chuyện.
• Hãy cùng chỉ ra điều ta mong đợi, điều thật sự xảy ra và điều ta đã thử.
• Hãy cùng nói rõ ta muốn một gợi ý, một lời giải thích, một ví dụ hay sự giúp đỡ trực tiếp để hoàn thành.

1. Nói rõ kết quả cần đạt trước khi kể chuyện rắc rối

Khi một vấn đề đã khiến bạn thử đi thử lại nhiều lần, rất dễ bắt đầu bằng cả lịch sử của nó: đã mở tệp nào, đã đổi gì và đã quay lại bước nào.

Người đang giúp bạn thường sẽ hiểu phần lịch sử đó nhanh hơn nếu trước tiên họ biết bạn muốn đi tới kết quả nào.

Hãy tưởng tượng bạn đang cùng một nhóm sinh viên ở Đà Nẵng chuẩn bị bảng điểm danh cho một hoạt động của câu lạc bộ. Phần việc của bạn là làm cho bảng cuối chỉ còn những người đã xác nhận tham gia.

Bạn có thể nói:

“Bảng này rối quá, mình sửa mấy lần rồi.”

Hoặc bắt đầu như sau:

“Mình đang cố làm cho bảng điểm danh cuối chỉ hiện những người đã xác nhận trước khi gửi cho cả nhóm.”

Câu thứ hai cho cuộc trò chuyện một đích đến. Người kia có thể biết chi tiết nào cần xem ngay và chi tiết nào có thể để sau.

Cách này cũng dùng được trong công việc:

“Mình đang cố gửi đúng bản mới nhất của tài liệu mà không mở nhầm bản cũ.”

Và cũng dùng được khi học:

“Mình muốn hiểu vì sao bước này đúng, chứ không chỉ chép đáp án.”

Bạn không cần chứng minh mình đã vất vả bao lâu. Bạn chỉ cần làm cho kết quả đủ rõ để hai người đang nhìn về cùng một hướng.

Một câu mở đầu hữu ích là:

“Mình đang cố ______.”

Khi câu đó đã rõ, phần còn lại của lời nhờ giúp sẽ có hướng đi.

2. Biến vấn đề thành thứ người khác có thể nhìn và kiểm tra

Biết đích đến vẫn chưa đủ. Người kia còn cần thấy khoảng cách giữa điều bạn nghĩ sẽ xảy ra và điều bạn thật sự đang nhìn thấy.

Giả sử bạn đang chuẩn bị một bảng từ vựng Anh–Việt cho nhóm học ở Huế. Bạn đã sửa một phần giải thích, nhưng khi mở bản được chia sẻ thì vẫn thấy câu chữ cũ.

Thay vì chỉ viết “Phần mình sửa không hiện”, bạn có thể tách vấn đề thành ba dòng ngắn:

Mong đợi: Mình nghĩ bản được chia sẻ sẽ hiện phần giải thích vừa sửa.
Thực tế: Bản được chia sẻ vẫn hiện câu chữ trước khi sửa.
Đã thử: Mình đã lưu bảng, mở lại bản được chia sẻ và kiểm tra rằng mình sửa đúng dòng.

Bây giờ người kia có một điểm khác biệt cụ thể để kiểm tra thay vì phải đoán “không hiện” nghĩa là gì.

Ask Wizard hiện tại của Stack Overflow dùng một cách sắp xếp tương tự cho người lần đầu đặt câu hỏi. Công cụ yêu cầu mô tả chi tiết vấn đề, sau đó nêu điều đã thử và kết quả đã mong đợi. Đây là công cụ dành cho câu hỏi lập trình, vì vậy chúng ta chỉ mượn cấu trúc giao tiếp này chứ không coi nó là quy tắc cho mọi tình huống. (Stack Overflow Help Center)

Cấu trúc đó cũng hữu ích khi vấn đề không liên quan đến phần mềm.

Hãy tưởng tượng bạn đang chuẩn bị một phần cập nhật ngắn cho cuộc họp nhóm:

Mong đợi: Mình muốn trang đầu cho thấy rõ nguyên nhân chính của việc chậm tiến độ.
Thực tế: Một đồng nghiệp lại hiểu rằng trang đó đang nói về một vấn đề khác.
Đã thử: Mình đã bỏ hai ý phụ, nhưng thông điệp chính vẫn chưa nổi bật.

Câu hỏi lúc này dễ trả lời hơn vì người kia nhìn thấy chính xác nơi kỳ vọng và kết quả tách khỏi nhau.

3. Quyết định bạn muốn người kia giúp tới đâu

Ngay cả khi vấn đề đã được mô tả rõ, bạn vẫn có thể nhận sai kiểu hỗ trợ nếu người kia không biết bạn muốn họ can thiệp tới mức nào.

Có lúc bạn cần sửa nhanh trước hạn chót; có lúc bạn chỉ muốn được chỉ vừa đủ để tự học tiếp.

Hãy hình dung bạn đang ở nhà tại Hà Nội sau giờ học hoặc giờ làm, tiếp tục một bài học bảng tính trực tuyến. Một người bạn đề nghị gửi luôn công thức hoàn chỉnh, nhưng điều bạn thật sự muốn hiểu là vì sao công thức của mình lại thay đổi khi sao chép.

Bạn có thể xin một gợi ý:

“Bạn chỉ giúp mình xem chỗ đầu tiên nên kiểm tra là gì được không?”

Bạn có thể xin một lời giải thích:

“Bạn giải thích giúp mình vì sao công thức này thay đổi khi mình sao chép được không?”

Bạn có thể xin một ví dụ đã làm:

“Bạn làm mẫu giúp mình trường hợp này, rồi để mình tự thử trường hợp tiếp theo nhé?”

Hoặc bạn có thể nói rõ rằng lúc này hoàn thành việc quan trọng hơn:

“Mình cần xong việc này hôm nay. Bạn giúp mình sửa trước, rồi giải thích bước chính sau được không?”

Những lời nhờ đó không giống nhau. Cách phù hợp phụ thuộc vào lúc này bạn cần học, cần hoàn thành, hay cần cả hai ở mức vừa đủ.

Một nghiên cứu năm 2011 về cách học sinh tìm kiếm sự trợ giúp trong hệ thống dạy hình học phân biệt giữa sự trợ giúp để học và sự trợ giúp chủ yếu để hoàn thành nhiệm vụ. Hai nghiên cứu có 58 và 67 học sinh; các nhà nghiên cứu ghi nhận hành vi tìm kiếm sự trợ giúp tốt hơn khi học sinh nhận phần hỗ trợ này. Ở nghiên cứu thứ hai, sự cải thiện còn xuất hiện khi học sinh học nội dung hình học mới trong tháng tiếp theo, sau khi phần hỗ trợ đặc biệt đã kết thúc. Vì đây là một môi trường học tập cụ thể, kết quả không cho thấy một mẫu câu hỏi duy nhất sẽ hiệu quả với tất cả mọi người; nó chỉ hỗ trợ kết luận hẹp rằng trong ít nhất một số bối cảnh, cách tìm kiếm sự trợ giúp có thể cải thiện nhờ luyện tập và phản hồi. (Roll, Aleven, McLaren and Koedinger, 2011)

Giới hạn đó vẫn cho chúng ta một cách hữu ích để nhìn vào những lời nhờ giúp hằng ngày.

Có lúc bạn cần thêm một đôi tay. Có lúc bạn cần lý do đang thiếu. Có lúc bạn chỉ cần một ví dụ rồi muốn có khoảng trống để tự làm tiếp.

Hãy đặt đích đến, bằng chứng và ranh giới theo đúng thứ tự

Ba phần này làm ba việc khác nhau. Kết quả cho người kia biết bạn muốn đi đâu, bằng chứng cho thấy điều gì đang chặn đường, còn mức hỗ trợ cho họ biết phần việc của họ nên dừng ở đâu.

Thứ tự này giúp lời nhờ không biến thành một câu chuyện dài hoặc trò đoán ý. Thiếu kết quả, chi tiết dễ chất đống; thiếu bằng chứng, người kia phải đoán; thiếu ranh giới, họ có thể làm hộ khi bạn muốn học, hoặc giảng quá dài khi bạn chỉ cần sửa nhanh.

Một lời nhờ hoàn chỉnh có thể như sau:

“Mình đang cố làm cho bảng từ vựng được chia sẻ hiện phần giải thích mình vừa sửa. Bản được chia sẻ vẫn hiện câu cũ dù mình đã lưu, mở lại và kiểm tra đúng dòng đã sửa. Bạn có thể chỉ cho mình nên kiểm tra gì tiếp theo thay vì sửa giúp mình không?”

Câu hỏi không cần thật trau chuốt. Nó chỉ cần đủ rõ để cả hai cùng thấy bước tiếp theo, đồng thời phần việc vẫn nằm đúng trong tay người cần làm nó.

Tiến gần hơn tới người bạn muốn trở thành

• Hãy cùng mở lời nhờ giúp tiếp theo bằng kết quả ta muốn, không phải toàn bộ lịch sử của vấn đề.
• Hãy cùng biến “không chạy” thành ba dòng nhìn thấy được: mong đợi, thực tế, đã thử.
• Hãy cùng nói trước kiểu hỗ trợ ta muốn trước khi người kia bắt đầu giải quyết thay.