Làm sao để kỷ luật hơn? Trước hết hãy kiểm tra môi trường quanh việc bạn muốn làm

Ở một nơi bạn bắt đầu được, sang chỗ khác cả buổi tối lại trôi qua. Ta thử so sánh hai tình huống trước khi trách bạn nhé?

Hãy hình dung một buổi tối trong tuần.

Bạn mở cùng một bài học ở bàn sinh hoạt chung trong nhà, trong khi mọi người vẫn nói chuyện, xem tivi, nhắn tin hoặc đi lại xung quanh. Mười phút trôi qua mà bạn gần như chưa bắt đầu.

Một hôm khác, bạn mang đúng bài đó đến thư viện trường, phòng tự học hoặc một bàn yên tĩnh ở quán cà phê gần nơi mình vốn phải đi qua. Lần này bạn bắt đầu sớm hơn nhiều.

Buổi tối đầu tiên rất dễ biến thành một kết luận: “Mình không đủ kỷ luật.”

Nhưng buổi tối thứ hai cho ta một manh mối khác. Bạn vẫn là bạn, còn điều kiện quanh việc học thì đã thay đổi.

Điều đó không chứng minh môi trường là nguyên nhân của toàn bộ vấn đề. Nó chỉ cho thấy kỷ luật bản thân không phải lời giải thích duy nhất đáng kiểm tra.

Câu hỏi hữu ích hơn là: Khó khăn này có theo mình đến mọi nơi, hay nó mạnh hơn trong một số môi trường nhất định?

Câu trả lời ngắn

• Ta hãy so sánh cùng một kiểu việc ở hai môi trường trước khi kết luận rằng vấn đề nằm ở kỷ luật.
• Ta hãy chỉ đổi một phần của môi trường và giữ việc cần làm gần như không đổi.
• Ta hãy dùng kết quả để quyết định bước tiếp theo nên thay đổi môi trường hay tìm một trở ngại khác.

1. Bắt đầu từ một khác biệt đã có sẵn trong đời sống hằng ngày

Có thể trong chính tuần của bạn đã tồn tại hai phiên bản của cùng một hành động.

Chẳng hạn, bạn đọc được vài trang khi đi xe buýt qua thành phố, nhưng về đến phòng thì sách vẫn đóng. Hoặc một bài học trực tuyến tiến triển khá tốt ở thư viện trường, nhưng cứ bị hoãn khi bạn ngồi ở bàn ăn của gia đình. Hoặc bạn luyện tập được ở bàn làm việc, nhưng dễ mất hướng khi chính chiếc điện thoại đó cũng là nơi bạn xem video ngắn và nhắn tin.

Câu “mình không có kỷ luật” che mất những khác biệt ấy. So sánh môi trường giúp bạn nhìn thấy chúng trở lại.

Một nghiên cứu năm 2022 cho ta lý do để chú ý đến bối cảnh lặp lại. Trong Nghiên cứu 1, 95 sinh viên đại học dành sáu tuần để xây dựng thói quen học tập mới. Một nhóm được yêu cầu giữ địa điểm và thời gian ổn định, còn nhóm kia được yêu cầu thay đổi chúng. Trong các phân tích của nhóm nghiên cứu, bối cảnh ổn định hơn có liên quan đến mức độ tự động cao hơn—nghĩa là hành động ít phụ thuộc hơn vào sự kiểm soát có ý thức—và mức hoàn thành các lần lặp lại thói quen đã đặt ra cao hơn. Một bộ dữ liệu thứ hai từ ứng dụng xây dựng thói quen cũng cho thấy cùng xu hướng chung. (Frontiers in Psychology)

Nghiên cứu này không cho thấy chỉ cần một chiếc bàn cố định là vấn đề của bạn sẽ được giải quyết. Phần lớn người tham gia nghiên cứu có kiểm soát là sinh viên tâm lý học, và nghiên cứu nói về thói quen học tập mới chứ không phải mọi loại thay đổi trong cuộc sống.

Điều có ích với chúng ta hẹp hơn. Những điều kiện thường xuyên xuất hiện quanh một hành động có thể góp phần làm hành động đó dễ hoặc khó thực hiện hơn.

Hãy hình dung cùng một bài học hai mươi phút trong hai buổi tối. Một tối, bạn học trong phòng chung khi sinh hoạt gia đình vẫn diễn ra xung quanh. Tối khác, bạn ngồi ở nơi mình chủ yếu dùng để đọc hoặc tập trung làm việc.

Nếu năm phút đầu tiên khác nhau rõ rệt, hãy xem khác biệt đó là thông tin.

Thay vì hỏi “Tại sao mình thiếu kỷ luật thế?”, hãy hỏi: “Ở đâu mình dễ bắt đầu việc này hơn?”

2. Chỉ thay một phần của môi trường, đừng thay cả kế hoạch

Khi bắt đầu nghi rằng môi trường có ảnh hưởng, ta rất dễ muốn làm mới mọi thứ cùng lúc.

Bạn có thể cài ứng dụng mới, đổi lịch, đổi chỗ và tăng mục tiêu trong cùng một ngày. Nếu buổi học sau tốt hơn, bạn sẽ không biết điều gì thực sự đã giúp.

Một phép so sánh rõ hơn sẽ giữ phần lớn mọi thứ ổn định.

Giả sử bạn muốn dành hai mươi phút cho một bài học sau bữa tối.

Giữ nguyên: bài học, mục tiêu hai mươi phút và bước đầu tiên là mở ghi chú.

Thay đổi: chỉ chỗ bạn ngồi.

Quan sát: mất bao lâu để bắt đầu và bạn có ở lại với bài học đủ thời gian đã định hay không.

Đây không phải một thí nghiệm khoa học. Vài lần thử không thể chứng minh một sự thật lâu dài về tính cách của bạn.

Đây chỉ là một phép so sánh thực tế. Mục đích của nó là thay một phán xét rộng về bản thân bằng điều bạn có thể quan sát.

Một nghiên cứu trên PLOS ONE năm 2016 cho thêm lý do để đưa bối cảnh vào cách nhìn. Các nhà nghiên cứu phân tích dữ liệu đi làm của 18.053 người tại Vương quốc Anh. Kết quả phù hợp với ý tưởng rằng chuyển nhà có thể làm gián đoạn những thói quen đi lại đã hình thành, đặc biệt trong thời gian không lâu sau khi chuyển. Vì đây là nghiên cứu quan sát và nói về việc đi lại sau một thay đổi lớn là chuyển nhà, nó không thể cho ta kết luận rằng chuyển từ giường trong phòng trọ sang bàn học sẽ tạo ra tác động giống hệt. (PLOS ONE)

Điều ta cần rút ra nhỏ hơn nhiều: hành vi lặp lại có thể gắn với môi trường cũng thường xuyên lặp lại.

Vì vậy, nếu bạn thường học trên chính chiếc giường nơi mình lướt điện thoại, nhắn tin và xem video, hãy giữ bài học và thời gian gần như cũ nhưng đổi sang bàn học, ghế ở thư viện, phòng tự học hoặc một nơi yên tĩnh khác mà bạn thực sự có thể dùng.

Nếu việc bắt đầu dễ hơn rõ rệt, bạn chưa chứng minh nơi mới có gì đặc biệt. Bạn chỉ vừa biết rằng môi trường cũ có thể đang tạo thêm lực cản.

Nếu khác biệt rất nhỏ, điều đó cũng có ích. Có thể môi trường không phải trở ngại chính.

3. Dùng phần khó khăn còn lại để chọn đúng vấn đề tiếp theo

Bây giờ phép so sánh có thể dẫn bạn đến câu hỏi tiếp theo.

Giả sử ở chỗ quen, bạn trì hoãn hai mươi lăm phút rồi dừng sau năm phút làm việc. Ở môi trường thứ hai, bạn bắt đầu trong vòng hai phút và hoàn thành đủ hai mươi phút đã định.

Những con số đó không tự chứng minh nguyên nhân. Chúng chỉ cho biết bạn nên nhìn kỹ vào đâu.

Có phải một nơi có quá nhiều hoạt động cạnh tranh sự chú ý? Ghi chú có sẵn ở một nơi nhưng bị vùi dưới đồ khác ở nơi kia? Một chỗ có làm bước đầu tiên trở nên rõ ràng hơn không?

Bây giờ hãy tưởng tượng bạn chuyển sang nơi yên tĩnh hơn nhưng vẫn dừng đúng ở cùng một điểm.

Có thể bài học chạm đến một thuật ngữ kỹ thuật bằng tiếng Anh mà bạn chưa hiểu. Có thể nhiều tab vẫn mở vì bạn không biết nên học phần nào trước. Hoặc giờ học bạn chọn cứ va vào thời gian chạy xe máy về nhà lúc chiều tối, một lớp học, công việc hay trách nhiệm gia đình thực sự cần bạn chú ý.

Đó là những trở ngại khác nhau, nên chúng cần những cách xử lý khác nhau.

Khoảng trống kiến thức có thể cần lời giải thích rõ hơn hoặc một lộ trình học có cấu trúc hơn. Xung đột thời gian có thể cần một khung giờ khác trong ngày. Một mục tiêu không còn đủ quan trọng với bạn có thể cần được xem lại.

Vì thế, “mình chỉ cần kỷ luật hơn” là một chẩn đoán ban đầu yếu. Nó mô tả sự bực bội nhưng không cho bạn biết phần nào của vấn đề cần thay đổi.

Nếu khó khăn giảm nhiều ở môi trường thứ hai, thiết kế lại môi trường là bước tiếp theo hợp lý.

Nếu khó khăn gần như giống nhau ở những nơi bạn đã thử, môi trường trở thành lời giải thích yếu hơn. Lúc đó hãy nhìn tiếp vào nhiệm vụ, thời gian, kiến thức hoặc mục tiêu.

Dù kết quả theo hướng nào, bạn cũng có một vấn đề rõ ràng hơn là chỉ phán xét mình là người thế nào.

Điều cần kiểm tra không phải là bạn có thể ép mình mạnh đến đâu, mà là vấn đề có thay đổi theo môi trường hay không

Ba bước này cần đi cùng nhau.

Trước hết, tìm một khác biệt thật giữa hai môi trường. Tiếp theo, thay một điều kiện xung quanh nhưng giữ việc cần làm gần như không đổi. Cuối cùng, dùng phần khó khăn còn lại để chọn loại giải pháp tiếp theo.

Khác biệt lớn cho bạn lý do nhìn kỹ hơn vào môi trường. Khác biệt nhỏ hoặc gần như không có sẽ hướng bạn về chính nhiệm vụ, thời gian bạn có, kiến thức cần thiết hoặc lý do bạn làm việc đó.

Ý chính đáng nhớ rất đơn giản:

Nếu cùng một người xử lý cùng một kiểu việc khác đi khi ở môi trường khác, môi trường xứng đáng là một phần của lời giải thích.

Điều đó không xóa bỏ nỗ lực hay trách nhiệm. Nó giúp bạn đặt cả hai vào đúng trở ngại đang thực sự ở trước mặt.

Tiến gần hơn đến con người bạn muốn trở thành

• Ta hãy chọn một thay đổi mà lâu nay bạn gọi là vấn đề kỷ luật và để ý xem hành động tương tự đang dễ hơn ở đâu.
• Ta hãy giữ việc cần làm gần như không đổi, chỉ thay một phần của môi trường để phép so sánh cho ta thông tin hữu ích.
• Ta hãy dùng kết quả để quyết định bước tiếp theo thuộc về môi trường, cách sắp xếp thực tế hay việc học.