Khi bạn biết mọi người muốn gì, nhưng lại không biết mình muốn gì

Bạn có thể trả lời cho mọi người, trừ chính mình

Hãy hình dung bốn người đang quyết định sẽ đi ăn ở đâu.

Một người muốn nơi nào đó không quá đắt. Một người khác không muốn đi xa. Người thứ ba muốn một chỗ yên tĩnh để mọi người có thể trò chuyện.

Bạn có thể ghép những thông tin đó lại ngay. Bạn lắng nghe, so sánh các lựa chọn rồi đề xuất một nơi phù hợp.

Sau đó, có người quay sang hỏi:

“Còn bạn muốn ăn gì?”

Đột nhiên, câu trả lời trở nên khó hơn nhiều.

Điều tương tự cũng có thể xảy ra khi bạn ở một mình. Cuối cùng bạn có một buổi tối rảnh. Không ai cần gì ở bạn. Có nhiều việc bạn có thể làm, nhưng chẳng lựa chọn nào nổi bật lên một cách rõ ràng.

Từ những khoảnh khắc như vậy, rất dễ đi đến một kết luận lớn:

Có lẽ mình thật sự không biết mình muốn gì.

Nhưng kết luận đó có thể quá rộng.

Có một khác biệt quan trọng giữa việc giỏi tính đến mong muốn của người khác và việc ít có thói quen nhận ra sở thích của mình trước khi điều chỉnh theo người khác.

Khác biệt này làm thay đổi bước tiếp theo.

Sự thay đổi cần thiết khá nhỏ:

• Bạn không cần phải bớt quan tâm đến người khác.
• Bạn không cần tìm ra một câu trả lời lớn về điều mình muốn trong cuộc đời.
• Bạn có thể bắt đầu bằng việc nhận ra một sở thích tạm thời trước khi nghe câu trả lời của người khác.

Làm theo lựa chọn của người khác vẫn có thể là lựa chọn của bạn

Giả sử bạn của bạn muốn ăn món Ý.

Bạn nghĩ một chút: Nếu tự chọn, tối nay có lẽ mình sẽ chọn món Thái, nhưng món Ý cũng ổn.

Cuối cùng, bạn chọn món Ý.

Điều đó không có nghĩa là bạn đã không tự quyết định cho mình.

Trong lý thuyết tự quyết (self-determination theory), tính tự chủ (autonomy) không đồng nghĩa với tính độc lập (independence). Ryan và Deci mô tả hành động tự chủ là hành động mà một người tự thừa nhận và chấp nhận là lựa chọn của mình. Họ cũng nói rõ rằng ảnh hưởng từ bên ngoài vẫn có thể tồn tại mà không làm cho một hành động trở thành không tự chủ. Bài báo năm 2006 của họ cũng nêu rằng autonomy không tương đương với independence.

Vì vậy, câu hỏi chính không phải là:

“Cuối cùng mình có làm theo điều người kia muốn không?”

Câu hỏi phù hợp hơn là:

“Trước khi đồng ý, mình có nhận ra lập trường của chính mình không?”

Hãy so sánh hai trường hợp cùng dùng một câu:

“Món Ý cũng được với mình.”

Ở trường hợp thứ nhất, bạn nhận ra trước: Nếu tự chọn, mình sẽ chọn món Thái, nhưng mình thật sự cũng thấy món Ý ổn.

Ở trường hợp thứ hai, bạn nghe “món Ý”, lập tức điều chỉnh theo và không hề kiểm tra xem mình có muốn thứ gì khác hay không.

Nhìn từ bên ngoài, kết quả giống nhau.

Điểm khác là ở trường hợp thứ nhất, sở thích của bạn cũng là một phần của quyết định.

Vì vậy, mục tiêu không phải là thường xuyên chống lại mong muốn của người khác. Mục tiêu chỉ là để câu trả lời của bạn cũng có chỗ trong quyết định.

Bạn không cần một mục đích sống lớn để nhận ra một sở thích

Một câu hỏi như “Thật ra mình muốn gì trong cuộc đời?” có thể khiến vấn đề khó hơn.

Nó đòi hỏi một câu trả lời bao quát công việc, các mối quan hệ, tiền bạc, nơi sống, cách dùng thời gian và cả một tương lai mà bạn chưa thể biết hết.

Sở thích của bạn thường dễ nhận ra hơn ở những lựa chọn nhỏ.

Nghiên cứu về ra quyết định cũng nhắc chúng ta không nên mặc định rằng mọi sở thích đều là những câu trả lời đã hoàn chỉnh sẵn và chỉ chờ được tìm thấy. Payne, Bettman và Schkade cho rằng nhiều biểu hiện về sở thích có thể được hình thành trong quá trình một người đánh giá lựa chọn, thay vì chỉ đơn giản lấy ra một giá trị cố định đã có từ trước. Bài báo năm 1999 của họ giải thích cách tiếp cận “constructed preferences” này.

Nghiên cứu đó nói về các bối cảnh ra quyết định; nó không có nghĩa là mọi mong muốn của bạn đều được tạo ra ngay tại chỗ. Tuy vậy, nó cho chúng ta một lý do để không đòi hỏi phải tìm ra một câu trả lời ẩn giấu, cố định trước khi đưa ra một lựa chọn hằng ngày.

Vì vậy, thay vì hỏi:

Mình muốn làm gì với cuộc đời mình?

Bạn có thể để ý đến những ngã rẽ nhỏ hơn.

Bỗng nhiên bạn có hai giờ rảnh.

Ở nhà hay ra ngoài?

Ở nhà có vẻ dễ chịu hơn.

Xem thứ gì đó hay làm ra thứ gì đó?

Làm ra thứ gì đó có vẻ hấp dẫn hơn.

Làm việc có ích hay làm điều gì đó chỉ vì vui?

Tối nay, vui vẻ có vẻ hợp hơn.

Không lựa chọn nào trong số này cần phải tiết lộ “con người thật” của bạn. Bạn không cần biến việc thích một buổi tối yên tĩnh thành một lý thuyết về tính cách của mình.

Bạn chỉ đang thu thập thêm thông tin hữu ích về bản thân.

Và đôi khi câu trả lời thành thật sẽ là:

Cái nào cũng được.

Đó cũng là thông tin hữu ích. Mục tiêu không phải là ép mình phải có sở thích mạnh mẽ với mọi quyết định nhỏ.

Hãy có một câu trả lời đầu tiên trước khi nghe câu trả lời của họ

Thay đổi hữu ích nhất xảy ra sớm hơn bình thường chỉ vài giây.

Trước khi hỏi người khác họ muốn gì, hãy thử hình thành một câu trả lời tạm thời của riêng bạn.

Không phải một yêu cầu.

Không phải quyết định cuối cùng.

Chỉ là một điểm xuất phát:

“Nếu không ai khác có sở thích riêng, lựa chọn đầu tiên của mình sẽ là ___ vì ___.”

Ví dụ:

“Nếu không ai khác có sở thích riêng, mình sẽ chọn một nơi yên tĩnh ở gần vì mình mệt và muốn trò chuyện.”

Sau đó, hãy nghe câu trả lời của người kia.

Giả sử họ muốn đến một sự kiện đông người ở phía bên kia thành phố.

Bây giờ bạn có hai thông tin.

Có thể sự kiện đó rất quan trọng với họ, trong khi sở thích của bạn không quá mạnh. Bạn quyết định đi cùng.

Hoặc có thể bạn thật sự kiệt sức và một buổi tối yên tĩnh quan trọng với bạn hơn vào hôm nay. Bạn có thể nói:

“Lựa chọn đầu tiên của mình tối nay là một nơi yên tĩnh, nhưng mình sẵn sàng đi sự kiện đó vào hôm khác.”

Hoặc có thể hai người tìm ra một lựa chọn thứ ba.

Điều quan trọng không phải là sở thích ban đầu của bạn có thắng hay không.

Điều quan trọng là bạn biết mình đang thay đổi từ đâu.

Khác biệt này cũng hữu ích trong công việc.

Trước khi nói: “Bạn muốn tôi làm phần nào?”, bạn có thể nhận ra trước:

Mình muốn làm phần phân tích hơn là điều phối cuộc họp.

Sau khi trao đổi về nhu cầu của nhóm, bạn vẫn có thể nhận phần điều phối. Nhưng lúc này, “Tôi linh hoạt” có nghĩa là bạn đã cân nhắc sở thích của mình rồi chọn điều chỉnh—không phải sở thích của người khác tự động trở thành sở thích của bạn.

Khi sự phân biệt này vẫn chưa đủ

Có những tình huống mà việc biết mình thích gì không mang lại cho bạn nhiều lựa chọn thực tế.

Ví dụ, nếu một người quản lý kiểm soát lịch làm việc của bạn, việc biết rằng “Mình muốn làm việc theo cách khác” không xóa được sự chênh lệch quyền lực đó. Trách nhiệm gia đình, tiền bạc, an toàn, sức khỏe và những giới hạn khác cũng có thể thu hẹp các lựa chọn sẵn có.

Trong những tình huống như vậy, không biết mình muốn gì và không thể có được điều mình muốn là hai vấn đề khác nhau.

Sự phân biệt này vẫn hữu ích, nhưng nó không xóa đi những giới hạn thực tế.

Và nếu trong một tình huống nào đó bạn thật sự không có sở thích riêng, việc để người khác chọn cũng không có gì sai. Mục tiêu không phải là buộc mình phải có ý kiến mạnh mẽ về mọi quyết định.

Hãy để câu trả lời của bạn vẫn có mặt trong quyết định

Bạn không cần ngừng thích nghi với người khác.

Bạn chỉ cần đổi thứ tự một chút.

Trước tiên, hãy hỏi:

Nếu chưa ai khác trả lời, mình sẽ chọn gì?

Sau đó, lắng nghe người kia.

Rồi quyết định xem bạn muốn giữ nguyên sở thích của mình, thay đổi nó, thỏa hiệp hay tự nguyện nhường lại.

Một câu nói hữu ích là:

“Lựa chọn đầu tiên của mình là ___, nhưng mình cũng có thể cân nhắc ___.”

Câu này đủ rõ để sở thích của bạn được nhìn thấy, nhưng vẫn chừa chỗ cho người khác.

Bạn không cần biết chính xác mình muốn gì trong cả cuộc đời trước khi biết tối nay mình thích lựa chọn nào hơn.

Một câu trả lời tạm thời là đủ để bắt đầu.