Khi bạn chỉ biết nói ‘Mình chưa hiểu’: Hãy tìm đúng chỗ kiến thức đang bị hổng

Năm phút trước bài còn có vẻ rõ. Mình cùng tìm xem lời giải thích của bạn bị đứt ở đâu nhé?

Có thể bạn vừa xem bài sau giờ học, trong lúc nghỉ ở trường đại học hoặc khi đã về nhà sau một ngày làm việc.

Khi màn hình còn mở, từng bước có vẻ khớp với nhau. Nhưng khi bạn đặt điện thoại xuống hoặc gập laptop lại rồi thử nói bằng lời của mình, một phần bỗng trở nên khó diễn đạt.

Đôi khi một từ quan trọng vẫn chưa rõ. Đôi khi các từ đều hiểu nhưng lý do nối hai bước lại bị thiếu. Cũng có khi quy tắc hoạt động trong ví dụ, nhưng bạn không biết điều kiện nào sẽ khiến nó không còn hoạt động như vậy.

Ba vấn đề này có thể tạo ra cùng một cảm giác mơ hồ.

Nhưng chúng cần ba câu hỏi khác nhau.

Mình cùng tìm đúng chỗ hổng trước khi mở thêm một bài khác nhé

• Mình cùng kiểm tra xem có thuật ngữ quan trọng nào vẫn chưa có nghĩa rõ ràng không.
• Mình cùng kiểm tra xem có giải thích được vì sao bước này dẫn đến bước tiếp theo không.
• Mình cùng kiểm tra xem có biết điều kiện nào khiến quy tắc không còn hoạt động theo cách cũ không.

1. Kiểm tra xem một từ quan trọng có chỉ quen mắt nhưng chưa thật sự rõ không

Cả bài học có thể trở nên khó hơn rất nhiều chỉ vì một từ khóa chưa bao giờ thành một ý tưởng rõ ràng trong đầu bạn.

Bạn có thể nhận ra từ đó trên slide ở trường, trong bài học đại học hoặc trong một video hướng dẫn ngắn. Nhưng khi ai đó hỏi nó có nghĩa gì, bạn lại lặp chính từ đó thay vì giải thích ý phía sau.

Đó là lỗ hổng về ý nghĩa: cái tên thì quen, nhưng ý tưởng phía sau vẫn mờ.

Hai nhà tâm lý học Leonid Rozenblit và Frank Keil đã nghiên cứu một hiện tượng liên quan có tên là ảo tưởng về độ sâu của lời giải thích. Nói đơn giản, con người có thể cảm thấy mình hiểu cách một thứ hoạt động chi tiết hơn khả năng thực sự giải thích nó. Nghiên cứu năm 2002 của họ dùng các hệ thống và thiết bị quen thuộc, không phải khóa học trực tuyến, nên không thể kết luận rằng mọi khó khăn khi học đều đến từ hiện tượng này. Điều nghiên cứu cho thấy ở mức hẹp hơn là: khi tự mình cố giải thích, ta có thể thấy những giới hạn mà cảm giác quen thuộc che mất. (Rozenblit & Keil, 2002)

Bạn có thể thử một câu hỏi nhỏ:

Mình có thể giải thích từ quan trọng này mà không dùng lại chính từ đó không?

Hãy tưởng tượng bạn đang ôn phần trăm thay đổi trên điện thoại trước khi gặp nhóm học.

Bạn làm theo được công thức trên màn hình, nhưng “phần trăm thay đổi” vẫn chỉ giống như “con số xuất hiện sau khi tính xong”.

Thử đổi sang một câu đơn giản:

Phần trăm thay đổi cho biết mức thay đổi lớn đến đâu so với điểm bắt đầu.

Bây giờ thuật ngữ đó đã có một hình ảnh để bạn bám vào: điểm bắt đầu, sự thay đổi và phép so sánh giữa hai thứ.

Cả chủ đề vẫn có thể cần thêm thời gian. Nhưng một chỗ hổng ẩn đã lộ ra, nên bạn không còn phải coi mọi phần của bài đều khó như nhau.

2. Kiểm tra xem bạn có hiểu hai bước riêng lẻ nhưng không giải thích được vì sao chúng nối với nhau không

Một kiểu lỗ hổng khác xuất hiện khi các từ quan trọng đều đã rõ, nhưng logic nối giữa hai bước lại không rõ.

Bạn hiểu bước đầu. Bạn cũng hiểu bước sau. Điều còn thiếu là lý do vì sao bước đầu dẫn tới bước sau.

Đó là lỗ hổng về mối liên hệ.

Nghiên cứu về tự giải thích cho chúng ta một lý do hữu ích để kiểm tra kiểu lỗ hổng này. Tự giải thích đơn giản là cố gắng nói cho chính mình biết tài liệu đang có nghĩa gì trong lúc học. Trong một nghiên cứu năm 1994, Michelene Chi và các cộng sự yêu cầu 14 học sinh lớp 8 tự giải thích từng dòng của một đoạn văn về hệ tuần hoàn khi đọc. Mười học sinh trong nhóm so sánh đọc cùng đoạn văn đó hai lần nhưng không nhận yêu cầu tự giải thích. Nhóm được yêu cầu giải thích có mức tăng từ bài kiểm tra trước sang bài kiểm tra sau lớn hơn theo thước đo của các nhà nghiên cứu. Đây là một nghiên cứu nhỏ trong một môn học, vì vậy nó không chứng minh rằng tự giải thích lúc nào cũng làm việc học tốt hơn. Nó chỉ hỗ trợ một kết luận hẹp hơn: việc tự tạo ra lời giải thích có thể giúp lộ ra và xây dựng những mối nối mà chỉ đọc lại có thể chưa làm chắc. (Chi et al., 1994)

Giả sử bạn đang kiểm tra một bảng tính cho bài làm nhóm ở Hà Nội, Đà Nẵng hoặc một thành phố khác. Một giá trị tăng từ 80 lên 100.

Bạn biết mức thay đổi là 20. Bạn cũng nhớ rằng cách tính phần trăm thay đổi thông thường lấy 20 chia cho 80.

Bây giờ hãy hỏi:

Vì sao lại là 80?

Nếu câu trả lời duy nhất là “vì công thức viết như vậy”, bạn đã tìm thấy phần nối còn thiếu.

Lý do là:

Ta đang so độ lớn của phần thay đổi với giá trị tại điểm bắt đầu.

Vì vậy 20 chia 80 bằng 0,25. Mức tăng là 25%.

Lúc này phép tính trả lời được một câu hỏi rõ ràng: mức tăng 20 bằng một phần tư giá trị ban đầu.

Thay vì mở thêm một bài hướng dẫn đầy đủ, giờ bạn có một câu hỏi nhỏ hơn để xử lý:

Vì sao bước này lại đi ra từ bước trước?

3. Kiểm tra xem bạn có biết quy tắc nhưng chưa biết điều kiện làm nó không còn áp dụng như cũ không

Có một kiểu chưa chắc khác có thể ẩn sau một đáp án đúng.

Bạn hiểu các từ quan trọng và có thể giải thích vì sao các bước nối với nhau. Nhưng những ví dụ bạn đã thấy có thể đều dùng điều kiện mà quy tắc hoạt động bình thường.

Điều còn thiếu có thể là giới hạn của quy tắc. Ở đây, giới hạn chỉ là điều kiện khiến quy tắc không còn hoạt động theo cùng một cách.

Vẫn dùng ví dụ về phần trăm thay đổi, nhưng lần này hãy tưởng tượng bạn đang thử một bảng tính nhỏ trước khi dùng nó cho quỹ của câu lạc bộ hoặc bản ghi chi tiêu trong gia đình.

Giả sử một giá trị tăng từ 0 lên 20.

Mức thay đổi vẫn dễ thấy. Nó là 20.

Nhưng cách tính phần trăm thay đổi thông thường so mức thay đổi đó với giá trị ban đầu. Điều này sẽ yêu cầu chia cho 0, trong khi phép chia cho 0 là không xác định.

Vì vậy, công thức thông thường không thể cho ra một giá trị phần trăm thay đổi thông thường khi giá trị ban đầu bằng 0.

Lời giải thích trước đó không sai. Bạn chỉ vừa gặp một điều kiện cần được xử lý theo cách khác.

Từ đây ta có câu hỏi thứ ba:

Mình có thể thay đổi điều gì trong ví dụ để quy tắc không còn hoạt động theo cùng một cách?

Bạn không cần đi tìm mọi ngoại lệ có thể tồn tại.

Chỉ một ranh giới rõ ràng cũng có thể cho thấy bạn hiểu quy tắc thật sự hay chỉ nhớ một mẫu tình cờ đúng trong ví dụ đầu tiên.

Ba cách kiểm tra có thể biến cảm giác mơ hồ thành một câu hỏi có thể xử lý

Ba cách này hữu ích nhất khi đi theo thứ tự vì mỗi cách loại bỏ một kiểu chưa rõ khác nhau.

Trước hết hãy kiểm tra ý nghĩa. Nếu một từ quan trọng vẫn rỗng, phần lập luận sau đó sẽ không có nền chắc để đứng lên.

Sau đó hãy kiểm tra mối liên hệ. Nếu các từ đã rõ nhưng chiếc cầu giữa hai bước bị thiếu, thêm một định nghĩa khác có thể vẫn chưa giải quyết được vấn đề.

Cuối cùng hãy kiểm tra giới hạn. Nếu cả ý nghĩa lẫn mối liên hệ đều đã rõ, thay đổi một điều kiện có thể cho thấy bạn hiểu quy tắc vượt ra ngoài ví dụ đã được cho hay chưa.

Hãy xem đây là một cách thực tế để soi vào sự bối rối, không phải một hệ thống khoa học phân loại mọi khó khăn khi học. Bạn cũng có thể gặp nhiều hơn một kiểu lỗ hổng cùng lúc.

Điểm thay đổi hữu ích là câu “mình chưa hiểu” không còn phải đại diện cho cả bài nữa.

“Ý nào chưa rõ?”

“Mối liên hệ nào đang thiếu?”

“Quy tắc này dừng hoạt động theo cách cũ ở đâu?”

Mỗi câu hỏi đều cho bạn một chỗ cụ thể để bắt đầu.

Tiến gần hơn đến con người bạn muốn trở thành

• Mình cùng chọn một ý đang gây khó hiểu và thử giải thích từ quan trọng nhất bằng lời đơn giản nhé.
• Mình cùng đặt hai bước cạnh nhau và hỏi điều gì khiến bước đầu dẫn tới bước sau nhé.
• Mình cùng đổi một điều kiện trong ví dụ nhỏ rồi xem quy tắc còn hoạt động theo cách cũ không nhé.

Bạn không cần chứng minh rằng hôm nay mình đã hiểu cả chủ đề.

Chúng ta chỉ đang tìm phần còn thiếu tiếp theo đủ rõ để xử lý nó.

Khi chỗ hổng đã có tên, câu hỏi tiếp theo cũng dễ đặt hơn.