Biến sở thích thành công việc có khiến bạn không còn yêu thích nó?

“Bạn nên bán cái này” nghe đơn giản hơn trước khi thật sự có người muốn mua

Hãy tưởng tượng bạn thích vẽ.

Vào một tối Chủ nhật yên tĩnh, bạn đăng bức chân dung mình vừa hoàn thành. Vài người khen đẹp. Một người nói: “Nghiêm túc đấy, bạn nên nhận vẽ theo đơn.”

Nghe rất dễ chịu.

Rồi một tin nhắn đến:

“Bạn có thể vẽ chân dung người yêu của tôi trước thứ Sáu tuần sau không? Bạn lấy bao nhiêu tiền?”

Bỗng nhiên, cùng một hoạt động lại có cảm giác khác hẳn.

Giờ đã có thời hạn. Người khác chọn chủ đề. Bạn phải báo giá. Họ có thể yêu cầu sửa. Bạn có thể phải ngồi vẽ vào tối thứ Tư dù lúc đó chỉ muốn làm việc khác.

Bạn vẫn thích vẽ. Vậy tại sao ý nghĩ được trả tiền lại thấy nặng nề hơn?

Vì lựa chọn thực sự không chỉ là:

“Tôi có muốn kiếm tiền từ điều mình yêu thích không?”

Mà là:

“Tôi có muốn làm cả những công việc đi kèm khi bán điều mình yêu thích không?”

Đó là câu hỏi hữu ích hơn nhiều.

Sở thích và công việc hình thành xung quanh nó không phải là một

Khi một hoạt động hoàn toàn thuộc về bạn, bạn thường kiểm soát được nhiều thứ hơn chính hoạt động đó.

Bạn quyết định khi nào bắt đầu.

Bạn quyết định mình sẽ làm gì.

Bạn có thể bỏ dở một ý tưởng giữa chừng.

Bạn có thể dành ba giờ thử nghiệm một thứ mà có lẽ chẳng ai khác từng nhìn thấy.

Khi tiền xuất hiện, một phần trong số đó có thể thay đổi.

Điều bạn đang thích	Điều công việc có trả tiền có thể thêm vào
Tự chọn thứ mình muốn làm	Làm theo yêu cầu hoặc brief
Bắt đầu khi mình muốn	Hoàn thành theo thời hạn đã thống nhất
Đổi hướng giữa chừng	Giao đúng thứ đã hứa
Tự quyết định khi nào sản phẩm đã xong	Xử lý các yêu cầu chỉnh sửa
Chỉ chia sẻ điều mình muốn chia sẻ	Để người khác đánh giá công việc của mình
Tập trung vào việc tạo ra sản phẩm	Định giá, trả lời tin nhắn, sắp lịch và xử lý việc hành chính

Không điều nào trong số đó tự động là xấu.

Bạn có thể thích một thời hạn rõ ràng. Yêu cầu của khách hàng có thể mang đến một vấn đề thú vị để giải quyết. Phản hồi cũng có thể giúp bạn tiến bộ.

Nhưng việc bạn làm hoạt động đó giỏi không cho biết liệu bạn có thích những phần phát sinh này hay không.

Đó là điểm khác biệt đầu tiên đáng để nhìn rõ.

Tài năng có thể cho thấy sản phẩm bạn làm ra có khả năng bán được. Nhưng tài năng không cho biết bạn có muốn cuộc sống đi kèm với việc bán nó hay không.

Tiền không tự động làm hỏng một sở thích

Một phần của nỗi lo này có liên quan đến một khái niệm trong tâm lý học.

Các nhà nghiên cứu dùng thuật ngữ động lực nội tại khi một người làm điều gì đó vì bản thân hoạt động ấy thú vị hoặc mang lại niềm vui. Động lực cũng có thể là ngoại tại, nghĩa là nó gắn với một kết quả nằm bên ngoài hoạt động, chẳng hạn tiền hoặc một phần thưởng khác. Ryan và Deci mô tả những dạng động lực này chi tiết hơn, trong đó động lực ngoại tại cũng có nhiều dạng khác nhau chứ không phải chỉ một nhóm đơn giản. Ryan & Deci, 2000

Nghiên cứu về phần thưởng cũng cho thấy bức tranh thận trọng hơn so với câu nói phổ biến rằng “được trả tiền sẽ giết chết đam mê”.

Một phân tích tổng hợp năm 1999 gồm 128 nghiên cứu cho thấy một số dạng phần thưởng hữu hình được dự báo trước có liên quan đến mức động lực nội tại thấp hơn sau khi phần thưởng bị rút đi. Cùng phân tích đó cho thấy những dạng phản hồi khác, trong đó có phản hồi tích cực bằng lời nói, có tác động khác. Deci, Koestner & Ryan, 1999

Phát hiện này không cho thấy rằng biến một sở thích thành việc kinh doanh sẽ khiến bạn ghét nó. Các nghiên cứu đó xem xét phần thưởng và động lực trong những điều kiện thí nghiệm cụ thể; chúng không trực tiếp nghiên cứu việc một người biến sở thích cá nhân thành công việc kinh doanh.

Một phân tích tổng hợp sau đó tập trung vào hiệu suất, chứ không phải mức độ yêu thích sở thích. Nghiên cứu này cho thấy động lực nội tại và các khuyến khích bên ngoài đều có thể dự đoán hiệu suất, nhưng mức độ quan trọng tương đối của chúng thay đổi tùy loại hiệu suất và cách các khuyến khích được gắn với nó. Cerasoli, Nicklin & Ford, 2014

Vì vậy, bài học hữu ích ở đây hẹp hơn:

Đừng mặc định rằng tiền chính là vấn đề. Hãy xem việc nhận tiền làm thay đổi cách bạn làm việc như thế nào.

Với bạn, phần đáng giá nhất của việc chụp ảnh có thể là đi lang thang mà không có kế hoạch và chụp bất cứ thứ gì thu hút sự chú ý. Chụp ảnh cưới sẽ thay đổi nhiều thứ hơn chỉ là số dư tài khoản của bạn.

Với người khác, có khách hàng, mục tiêu rõ ràng và thời hạn lại có thể khiến việc chụp ảnh thỏa mãn hơn.

Cùng một hoạt động có thể biến thành những dạng công việc rất khác nhau.

Hãy thử công việc, không chỉ thử sở thích

Giả sử bạn rất thích làm minh họa kỹ thuật số.

Câu hỏi mơ hồ—

“Tôi có nên trở thành họa sĩ minh họa chuyên nghiệp không?”

—quá lớn nên rất khó trả lời.

Thay vào đó, hãy làm cho phiên bản có trả tiền trở nên cụ thể:

“Tôi sẽ nhận một yêu cầu minh họa cụ thể, thống nhất giá và phạm vi công việc, hoàn thành trước thứ Sáu, trả lời khách hàng, thực hiện một lần chỉnh sửa theo yêu cầu và gửi tệp cuối cùng.”

Bây giờ hãy nhìn kỹ câu đó.

Có thể phần vẽ vẫn hấp dẫn bạn, nhưng việc làm theo yêu cầu riêng của khách hàng thì không.

Điều đó không nhất thiết có nghĩa là: “Tôi không bao giờ nên kiếm tiền từ nghệ thuật.”

Nó có thể có nghĩa là:

“Tôi không muốn làm nghệ thuật theo đơn đặt hàng.”

Đó là một kết luận khác.

Có thể bạn thích tự làm thứ mình muốn, rồi thỉnh thoảng bán những tác phẩm đã hoàn thành.

Hoặc thời hạn thì không sao, nhưng thương lượng giá lại làm bạn kiệt sức. Khi đó, bạn có thể nhận ra việc kiếm tiền chỉ hấp dẫn nếu phần đó được đơn giản hóa đủ mức.

Hoặc có thể bạn thử toàn bộ quy trình một lần và phát hiện mình thích nó hơn dự kiến. Giải quyết một vấn đề cho người khác có thể đem lại một ý nghĩa mới cho hoạt động này.

Vì thế, phép thử hữu ích không phải là:

Có ai chịu trả tiền cho việc này không?

Mà là:

Những phần nào của phiên bản có trả tiền mà tôi thực sự sẵn sàng lặp lại nhiều lần?

Hãy nhìn toàn bộ chuỗi:

tạo ra → trao đổi → giao sản phẩm → nhận phản hồi → có thể chỉnh sửa → nhận tiền

Nếu bạn chỉ muốn phần đầu tiên, đó là một thông tin quan trọng.

Nếu bạn thích cả sáu phần, điều đó cũng quan trọng không kém.

Giữ nó chỉ là một sở thích cũng là một lựa chọn thực sự

Có một khả năng khác thường biến mất khi mọi người nói về việc “tận dụng tài năng”.

Bạn hoàn toàn có thể giữ hoạt động này như một điều chỉ thuộc về mình.

Hãy tưởng tượng công việc chính của bạn đã có sẵn thời hạn, tin nhắn, mục tiêu và kỳ vọng của người khác.

Sáng thứ Bảy, bạn làm bánh mì vì chẳng có ai đang chờ nhận nó. Bạn có thể thử một công thức kỳ lạ, làm hỏng hoàn toàn rồi bật cười vì kết quả. Không cần phải hiệu quả. Không cần làm hài lòng khách hàng nào cả.

Nếu sự tự do đó là lý do chính khiến sở thích này quan trọng với bạn, việc bảo vệ nó khỏi các đòi hỏi thương mại cũng có thể có giá trị riêng.

Điều đó không có nghĩa kiếm tiền từ sở thích là sai.

Nó chỉ có nghĩa rằng thu nhập chỉ là một trong nhiều giá trị mà một hoạt động có thể mang lại.

Sở thích còn có thể mang lại sự tò mò, nghỉ ngơi, thử thách, khả năng biểu đạt, sự kết nối, hoặc đơn giản là một phần trong tuần mà bạn không cần chứng minh điều gì.

Không phải khả năng nào cũng cần biến thành một dịch vụ.

Hãy quyết định điều gì bạn thực sự sẵn sàng bán

Vì vậy, khi ai đó nói: “Bạn nên kiếm tiền từ việc này,” bạn không cần lập tức quyết định liệu sở thích đó có phải trở thành sự nghiệp hay không.

Hãy thu nhỏ câu hỏi.

Thay vì hỏi:

“Tôi có yêu thích việc này đủ để biến nó thành công việc không?”

hãy thử hỏi:

“Nếu được trả tiền, tôi sẽ phải làm những gì, và trong số đó tôi thực sự muốn làm những phần nào?”

Có thể câu trả lời của bạn là:

“Tôi thích vẽ, nhưng không muốn nhận vẽ theo yêu cầu. Có lẽ tôi sẽ bán những tác phẩm mà chính mình muốn làm.”

Hoặc:

“Tôi thích làm bánh, nhưng không muốn nhận đơn vào cuối tuần. Tôi muốn giữ nó cho riêng mình.”

Hoặc:

“Tôi thích kỹ năng này, và cũng tò mò về phần làm việc với khách hàng. Tôi sẽ thử một dự án nhỏ có trả tiền trước khi đưa ra quyết định lớn hơn.”

Những câu trả lời như vậy hữu ích hơn việc chỉ nghe “hãy theo đuổi đam mê” hoặc “đừng bao giờ kiếm tiền từ thứ bạn yêu thích”.

Bạn không cần quyết định xem sở thích của mình có đủ giá trị để trở thành công việc hay không.

Bạn đang quyết định những phần nào của nó, nếu có, mà bạn sẵn sàng biến thành công việc.

Nhờ vậy, bạn có thể thử khả năng kiếm tiền từ điều mình yêu thích mà không phải giả vờ rằng sở thích và công việc là cùng một thứ—và cũng không cần coi một sở thích giữ lại cho riêng mình là cơ hội bị bỏ lỡ.