Vì sao bạn vẫn chưa thấy thỏa mãn sau khi đạt mục tiêu? Hãy tách thành quả khỏi nhu cầu được công nhận

Bạn đã có được điều mình cố gắng vì nó. Vậy tại sao bạn vẫn thấy mình cần chứng minh thêm điều gì đó?

Hãy hình dung buổi tối khi kết quả đến.

Bạn thi đỗ. Dự án được chấp nhận. Bạn được thăng chức. Điện thoại sáng lên với những lời chúc mừng.

Trong một lúc, cảm giác đó thật dễ chịu.

Rồi suy nghĩ của bạn lại chạy về phía trước: Tiếp theo mình cần làm gì để mọi người vẫn thấy mình là người có năng lực?

Khoảnh khắc này dễ khiến bạn bối rối vì một mục tiêu có thể mang theo hai mong muốn đều rất hợp lý.

Bạn thật sự muốn đạt được thành quả đó. Đồng thời, có thể bạn cũng hy vọng thành quả ấy sẽ khiến mình yên tâm hơn rằng người khác công nhận năng lực của mình.

Hai mong muốn đó không giống nhau. Nhận ra sự khác biệt này không có nghĩa tham vọng hay mong muốn được công nhận là sai.

Nó chỉ giúp mục tiêu tiếp theo có một nhiệm vụ rõ ràng hơn.

Câu trả lời ngắn gọn

• Hãy cùng xem thành quả này vốn được kỳ vọng sẽ thay đổi điều gì trong đời sống thực tế.
• Hãy cùng tách phần kết quả vẫn còn thiếu khỏi phần nhu cầu được trấn an vẫn chưa được đáp ứng.
• Hãy chỉ giao cho mục tiêu tiếp theo vấn đề mà một mục tiêu thực sự có thể giải quyết.

1. So sánh điều bạn từng kỳ vọng với điều thực sự đã thay đổi

Trước khi kết luận rằng thành quả của mình “vẫn chưa đủ”, hãy hỏi một câu cụ thể hơn:

Tôi từng mong kết quả này sẽ thay đổi điều gì?

Giả sử bạn đã nỗ lực để được thăng chức.

Trước khi đạt được điều đó, có thể bạn kỳ vọng công việc sẽ thú vị hơn, mình có tiếng nói lớn hơn trong các quyết định và có bằng chứng rõ ràng hơn rằng quản lý tin tưởng bạn.

Bây giờ hãy so sánh kỳ vọng đó với điều thực sự xảy ra.

Có thể chức danh đã thay đổi, nhưng công việc và quyền hạn của bạn gần như không đổi. Trong trường hợp này, sự thất vọng không nhất thiết cần một lời giải thích tâm lý sâu xa. Kết quả thực tế đơn giản là đã mang lại ít hơn điều bạn có lý do chính đáng để kỳ vọng.

Hoặc có thể việc thăng chức thực sự đem đến công việc khó hơn, trách nhiệm lớn hơn và nhiều quyền chủ động hơn. Quản lý của bạn cũng đã chúc mừng. Nhưng chỉ hai ngày sau, một cuộc họp khó khăn lại khiến bạn tự hỏi liệu mọi người vẫn nghĩ mình xứng đáng với vai trò đó hay không.

Đó là một kiểu khoảng trống khác.

Một phép so sánh đơn giản có thể làm sự khác biệt hiện rõ:

Trước khi đạt được điều này, tôi từng nghĩ nó sẽ thay đổi:
“________________________________.”

Điều thực sự đã thay đổi là:
“________________________________.”

Hãy thử điền bằng những thứ có thể chỉ ra cụ thể: công việc bạn giờ đã có thể làm, tiền bạc, trách nhiệm, kiến thức, quyền tự chủ, quyền tiếp cận, một dự án đã hoàn thành hoặc một thỏa thuận đã thay đổi.

Bước kiểm tra đầu tiên này giúp bạn không biến mọi thất vọng thành lý do để tự trách mình.

Đôi khi thành quả đơn giản là chưa mang lại kết quả bạn từng kỳ vọng.

Nhưng nếu thay đổi cụ thể thực sự đã xảy ra mà cảm giác cần phải chứng minh bản thân nhanh chóng quay lại, câu hỏi thứ hai sẽ hữu ích hơn.

2. Phân biệt khoảng trống về kết quả với khoảng trống về sự công nhận

Sự công nhận từ người khác có thể quan trọng vì những lý do hoàn toàn hợp lý.

Lời khen có thể cho bạn biết công việc của mình đã giúp ích cho ai đó. Một lần thăng chức có thể cho thấy tổ chức đang giao cho bạn nhiều trách nhiệm hơn. Thi đỗ có thể là bằng chứng rằng bạn đã học được một điều khó.

Vì vậy, câu hỏi hữu ích không phải là “Tại sao tôi lại quan tâm người khác nghĩ gì?”

Mà là:

“Tôi đang yêu cầu thành quả này chứng minh điều gì — và tôi có mong sự chứng minh đó sẽ kéo dài mãi không?”

Các nhà nghiên cứu dùng thuật ngữ contingent self-worth để chỉ trường hợp lòng tự trọng của một người gắn mạnh hơn với thành công hay thất bại trong những lĩnh vực cụ thể. Trong một nghiên cứu năm 2003 với 1.418 sinh viên đại học, nhóm nghiên cứu đã xây dựng một thang đo gồm bảy lĩnh vực, trong đó có năng lực học tập và sự chấp thuận từ người khác. Nghiên cứu này giúp định nghĩa và đo lường khái niệm đó; nó không cho thấy việc muốn được khen hay muốn đạt thành tích tự thân là điều không lành mạnh. (Journal of Personality and Social Psychology)

Một nghiên cứu khác kéo dài hai tháng theo dõi 32 sinh viên đang nộp đơn vào chương trình sau đại học. Những sinh viên có lòng tự trọng phụ thuộc mạnh hơn vào năng lực học tập cho thấy mức tự trọng tăng nhiều hơn vào ngày được nhận và giảm nhiều hơn vào ngày bị từ chối. Mẫu nghiên cứu nhỏ và tập trung rất đặc thù vào thành tích học tập, vì vậy kết quả này không nên được xem như một quy luật chung cho tất cả những người có tham vọng. (Personality and Social Psychology Bulletin)

Những nghiên cứu này không cho biết vì sao chính thành quả của bạn lại khiến bạn chưa thấy thỏa mãn. Chúng chỉ hữu ích cho một điểm hẹp hơn: cùng một thành công hay thất bại có thể mang sức nặng cảm xúc lớn hơn khi kết quả đó đồng thời bị dùng để nói lên điều gì đó về giá trị của bản thân.

Bây giờ hãy so sánh hai trường hợp đều hợp lý.

Trường hợp A: vẫn còn khoảng trống về kết quả.

Bạn đạt một chứng chỉ nghề nghiệp vì muốn xử lý loại công việc khó hơn. Bạn đã thi đỗ, nhưng vẫn chưa thể làm công việc đó nếu không có hướng dẫn.

Chứng chỉ là thật. Khoảng trống còn lại cũng là thật.

Một mục tiêu tiếp theo hợp lý có thể là: “Hoàn thành một dự án thực tế bằng kỹ năng này với ít hỗ trợ hơn.”

Một thành quả khác có thể giúp ích vì điều chưa hoàn thành vẫn nằm ở năng lực.

Trường hợp B: phần còn thiếu chủ yếu là sự công nhận khiến bạn cảm thấy yên tâm.

Bạn đạt cùng loại chứng chỉ đó, một phần vì hy vọng: “Khi mình thi đỗ, quản lý sẽ biết mình có năng lực.”

Bạn thi đỗ. Quản lý chúc mừng bạn.

Rồi một nhiệm vụ mới xuất hiện, và câu hỏi quay trở lại: Họ có còn nghĩ mình đủ giỏi không?

Một chứng chỉ khó hơn có thể dạy bạn nhiều hơn. Nhưng nó không thể bảo đảm cách người khác sẽ đánh giá mọi kết quả công việc của bạn trong tương lai.

Điều đó không làm mong muốn được công nhận trở nên ngớ ngẩn. Nó chỉ có nghĩa vấn đề còn lại đã thay đổi.

Thay vì chỉ hỏi “Tiếp theo mình nên đạt được điều gì?”, bạn có thể hỏi: “Mình vẫn đang cố tìm sự công nhận nào từ thành quả để cảm thấy yên tâm?”

Câu hỏi đó có thể dẫn đến phản hồi rõ ràng hơn, kỳ vọng rõ ràng hơn, một cuộc trao đổi về trách nhiệm, hoặc đơn giản là nhận ra rằng mỗi nhiệm vụ mới đang âm thầm trở thành một bài kiểm tra khác về việc liệu bạn có xứng đáng được tôn trọng hay không.

3. Chỉ giao cho mục tiêu tiếp theo một nhiệm vụ

Sự phân biệt này chỉ thật sự hữu ích khi nó thay đổi điều bạn làm tiếp theo.

Dưới đây là một ví dụ đã điền sẵn.

Câu hỏi	Câu trả lời ví dụ
Tôi từng mong thành quả này sẽ thay đổi điều gì?	“Tôi nghĩ việc thi đỗ sẽ chứng minh kỹ năng của mình và khiến tôi yên tâm rằng quản lý tôn trọng công việc của tôi.”
Điều thực sự đã thay đổi là gì?	“Tôi đã thi đỗ, học được nhiều và quản lý cũng chúc mừng tôi.”
Kết quả cụ thể nào vẫn còn thiếu?	“Tôi vẫn chưa dùng kỹ năng này một cách độc lập trong một dự án thực tế.”
Cảm giác an tâm nào vẫn còn thiếu?	“Tôi vẫn muốn chắc chắn rằng quản lý sẽ thấy tôi có năng lực mỗi khi có việc gì đó không suôn sẻ.”
Điều gì nên thuộc về mục tiêu tiếp theo?	“Tự mình sử dụng kỹ năng này trong một dự án thực tế.”
Điều gì cần một hướng khác?	“Nhận phản hồi rõ ràng hơn về thế nào là làm tốt, thay vì biến mỗi thành quả mới thành một bài kiểm tra khác.”

Câu trả lời hoàn chỉnh sẽ trở thành hai câu.

Cho mục tiêu tiếp theo:

Mục tiêu tiếp theo của tôi nên bổ sung trải nghiệm tự mình làm một dự án thực tế, vì việc thi đỗ đã chứng minh rằng tôi học được kiến thức nhưng chưa chứng minh rằng tôi có thể tự áp dụng nó.

Cho phần mà một mục tiêu khác sẽ không giải quyết được:

Một thành quả khác không thể bảo đảm rằng quản lý sẽ luôn nhìn tôi như một người có năng lực, vì vậy tôi muốn nhận phản hồi rõ ràng hơn về kỳ vọng công việc thay vì cố chứng minh điều đó bằng thêm một chứng chỉ nữa.

Câu của bạn có thể rất khác.

Cách kiểm tra hữu ích là xem câu đầu tiên có kết thúc bằng một thứ mà mục tiêu thực sự có thể tạo ra hay không: kỹ năng, trải nghiệm, kết quả, lựa chọn, một phần việc đã hoàn thành hoặc một thay đổi cụ thể trong hoàn cảnh của bạn.

Câu thứ hai có thể chứa một điều mà không thành quả đơn lẻ nào có thể bảo đảm vĩnh viễn: sự chấp thuận của người khác, sự chắc chắn rằng bạn sẽ không bao giờ làm ai thất vọng, hoặc bảo đảm rằng thành công trong tương lai sẽ tiếp tục xác nhận giá trị của bạn.

Khi hai điều này bị trộn lẫn, “đặt mục tiêu cao hơn” có thể trông như câu trả lời hiển nhiên dù chỉ một nửa vấn đề thực sự cần một mục tiêu cao hơn.

Mục tiêu tiếp theo sẽ rõ hơn khi bạn biết mình đang cố lấp khoảng trống nào

Hãy bắt đầu từ thực tế, không phải từ phán xét về chính mình.

Nếu thành quả đó không tạo ra thay đổi cụ thể mà bạn từng kỳ vọng, có thể đúng là vẫn còn khoảng trống về kết quả. Một mục tiêu mới, một chiến lược khác hoặc một thỏa thuận tốt hơn thật sự có thể giúp ích.

Nếu thay đổi cụ thể đã xảy ra nhưng nhu cầu phải chứng minh bản thân quay lại gần như ngay lập tức, hãy nhìn thêm vào khoảng trống về sự công nhận và cảm giác an tâm.

Hai điều này có thể cùng tồn tại.

Mục tiêu không phải là trở thành người không còn thích lời khen, địa vị, tiến bộ hay những thử thách khó. Mục tiêu là nhận ra khi một thành quả hữu hạn đang bị giao một nhiệm vụ không có điểm kết thúc.

Khi đó, hai câu này sẽ trở nên rõ ràng hơn:

“Trong mục tiêu tiếp theo, tôi muốn bổ sung ______.”

“Điều mà một mục tiêu khác sẽ không thể giải quyết cho tôi là ______.”

Đó là điểm khởi đầu chính xác hơn so với chỉ hỏi mình cần đạt được điều gì tiếp theo.

Cùng tiến gần hơn đến con người bạn muốn trở thành

• Hãy cùng giữ lại phần trong thành quả của bạn thực sự đã thay đổi một điều gì đó, thay vì phủ nhận toàn bộ kết quả chỉ vì cảm giác vẫn chưa trọn vẹn.
• Hãy cùng gọi tên phần còn thiếu: năng lực hoặc hoàn cảnh, sự công nhận khiến bạn cảm thấy yên tâm, hay cả hai.
• Hãy cùng chọn mục tiêu tiếp theo chỉ sau khi xác định phần nào thật sự thuộc về một mục tiêu và phần nào cần một kiểu trao đổi hoặc hỗ trợ khác.