Bạn thật sự không có điều gì muốn làm—hay bạn đang gạt bỏ những điều mình quan tâm quá sớm?

Vừa thấy một chút hứng thú, bạn đã tìm ra lý do để đóng tab. Bạn đã từng như vậy chưa?

Bạn nhìn thấy một bài học cho người mới, một loại công việc chưa từng thử, hoặc ai đó đang làm ra thứ gì đó trông thú vị. Trong chốc lát, bạn chú ý hơn.

“Không biết họ làm cái này thế nào nhỉ?”

Rồi một cuộc đối thoại khác bắt đầu.

“Có lẽ mình đã quá lớn tuổi để bắt đầu.”

“Cái này có thể tốn kém.”

“Nếu mình bỏ ra hàng tháng rồi mới phát hiện mình làm rất tệ thì sao?”

“Rốt cuộc mình sẽ dùng kỹ năng này vào việc gì?”

Vài phút sau, tab đó bị đóng.

Điều này không nhất thiết có nghĩa là bạn không hứng thú. Có thể bạn đang cố bảo vệ thời gian, tiền bạc và tương lai của mình trước khi có đủ thông tin để đánh giá chính sự hứng thú đó.

Sự thận trọng ấy có thể hoàn toàn hợp lý. Tuổi tác có ý nghĩa trong một số lĩnh vực. Tiền và thời gian là những giới hạn thật. Thất bại cũng có thể mang theo chi phí thật.

Vấn đề xuất hiện khi một câu hỏi âm thầm trả lời thay cho câu hỏi khác.

“Điều này có thực tế với mình không?” không phải là cùng một câu hỏi với “Mình có hứng thú với điều này không?”

Câu trả lời ngắn

• Hãy nhận ra sự hứng thú trước khi yêu cầu nó phải chứng minh rằng nó đáng để theo đuổi.
• Hãy đặt các giới hạn thực tế bên cạnh sự hứng thú thay vì dùng chúng để xóa nó đi.
• Hãy thử một mối quan tâm còn lại để lấy thêm thông tin, không phải để đưa ra cam kết cho cả đời.

1. Tách “Mình không muốn điều này” khỏi “Hiện tại việc theo đuổi điều này chưa thực tế với mình”

Hãy tưởng tượng hai người cùng mở một bài học nhập môn về minh họa số.

Trong trường hợp đầu tiên, bạn nhìn ai đó biến những hình đơn giản thành một bức hình. Bạn hiểu quá trình đó, nhưng chính hoạt động ấy không lôi cuốn bạn. Bạn không muốn thử bước tiếp theo. Giá cả, tuổi tác và giá trị nghề nghiệp gần như còn chưa xuất hiện trong đầu.

Đó là thông tin hữu ích. Có thể đơn giản là bạn không hứng thú lắm.

Bây giờ hãy tưởng tượng trường hợp thứ hai.

Bạn xem cùng bài học đó và lập tức muốn biết bước tiếp theo được thực hiện thế nào. Bạn hình dung mình sẽ tự thử.

Rồi các bộ lọc bắt đầu xuất hiện.

Bạn sẽ phải học một phần mềm chưa quen. Sau này thiết bị tốt hơn có thể tốn tiền. Bạn có thể làm rất tệ. Bạn tự hỏi liệu ở tuổi của mình thì còn lý do gì để bắt đầu hay không.

Bạn đóng bài học lại.

Kết quả nhìn từ bên ngoài giống hệt nhau: bạn dừng lại. Nhưng lý do thì khác.

Social Cognitive Career Theory, được Robert Lent, Steven Brown và Gail Hackett giới thiệu, đưa ra một cách hữu ích để không gom tất cả những yếu tố này thành một khối mơ hồ. Khung lý thuyết của họ xem sự phát triển của hứng thú, những lựa chọn mà một người cân nhắc, cùng với kết quả và sự kiên trì sau đó là những quá trình có liên hệ với nhau. Đồng thời, nó cũng xem xét niềm tin về khả năng của bản thân, những kết quả được kỳ vọng và các điều kiện bên ngoài có thể hỗ trợ hoặc hạn chế hành động. Bài báo gốc có trên Journal of Vocational Behavior.

Điều này không có nghĩa là hứng thú tồn tại tách biệt khỏi mọi thứ khác. Trong lý thuyết đó, niềm tin về khả năng và kết quả kỳ vọng cũng có thể định hình hứng thú. Sự phân biệt ở đây chỉ là một công cụ ra quyết định: việc bạn đánh giá một điều là khó hoặc không thực tế, tự nó chưa đủ để chứng minh rằng bạn chưa từng có hứng thú.

Vì vậy, một câu “chưa phải lúc này” về mặt thực tế không nhất thiết phải biến thành “mình không hứng thú” về mặt cảm nhận.

Nếu giữ hai câu trả lời đó tách nhau, bạn có thể hiểu mình rõ hơn ngay cả khi câu trả lời thực tế vẫn là “không”.

2. Cho sự hứng thú một dòng, rồi cho các giới hạn một dòng khác

Bạn không cần viết nhật ký dài hay làm bài trắc nghiệm tính cách.

Bạn có thể tách hai quyết định đó trong một ghi chú nhỏ.

Dưới đây là một ví dụ đã điền sẵn.

Câu hỏi	Ví dụ trả lời
Điều gì đã thu hút sự chú ý của mình?	“Mình cứ dừng lại khi nhìn thấy người ta tạo minh họa từ những hình đơn giản.”
Mình muốn biết điều gì?	“Mình muốn biết tự làm bức hình có thú vị như khi xem người khác làm hay không.”
Điều gì khiến một cam kết lớn chưa thực tế lúc này?	“Mình chưa muốn bỏ nhiều tiền, và cũng không cân nhắc nghỉ công việc hiện tại.”
Mình có thể thử gì mà không cần thay đổi cuộc sống?	“Tuần này mình có thể làm hai buổi nhập môn, mỗi buổi 30 phút, bằng những công cụ mình đã có và hoàn thành một bức hình rất đơn giản.”
Mình chưa quyết định điều gì?	“Mình chưa quyết định có mua thiết bị đắt tiền, học trong một năm hay trở thành họa sĩ minh họa.”

Hãy nhìn xem điều gì đã thay đổi.

Giới hạn không biến mất. Nó thay đổi quy mô của thử nghiệm, thay vì xóa đi việc bạn đã từng thấy hứng thú.

Nếu không tách hai việc này, suy nghĩ có thể trở thành:

“Cái này sẽ tốn tiền, nên có lẽ nó không dành cho mình.”

Khi tách chúng ra, câu nói có thể trở thành:

“Mình đủ hứng thú để thử hoạt động này, nhưng chưa đủ hứng thú để bỏ ra một khoản tiền lớn.”

Đó là một quyết định chính xác hơn.

Cách tiếp cận tương tự cũng có thể dùng khi mối lo là tuổi tác.

Thay vì dừng ở “Mình quá già rồi”, hãy tách một giới hạn có thật khỏi một dự đoán. Nếu hướng đi đó thật sự có giới hạn tuổi, yêu cầu đào tạo hoặc đòi hỏi thể lực, hãy kiểm tra điều đó trước khi đưa ra một cam kết lớn. Nếu không có quy định như vậy, một câu hỏi nhỏ hơn có thể hữu ích hơn: “Bắt đầu ở tuổi của mình thực sự đòi hỏi những gì?”

Đây không phải là cách tự thuyết phục mình chọn mọi thứ. Một giới hạn thật vẫn có thể khiến câu trả lời là “chưa phải lúc này” hoặc “không đáng với chi phí”. Điểm quan trọng là câu trả lời đó phải mô tả giới hạn, thay vì giả vờ rằng sự hứng thú chưa từng tồn tại.

3. Hãy để thử nghiệm nhỏ trả lời một câu hỏi—không phải toàn bộ tương lai của bạn

Bước tiếp theo sẽ dễ hơn khi thử nghiệm có một nhiệm vụ rõ ràng.

Nhiệm vụ của nó không phải là trả lời:

“Mình có nên xây cả cuộc đời quanh điều này không?”

Nhiệm vụ của nó là trả lời một câu gần hơn với:

“Sau khi tự trải nghiệm hoạt động này, mình có muốn cho nó thêm một lần thử nghiêm túc nữa không?”

Quay lại ví dụ về minh họa.

Bạn đã chọn hai buổi 30 phút và một bức hình thô đơn giản. Sau buổi thứ hai, ba kết quả khác nhau đều có thể hợp lý.

Kết quả A: bản thân công việc không giữ được sự chú ý của bạn.

Bạn thích nhìn những hình minh họa đã hoàn thành, nhưng việc chọn hình, chỉnh đường nét và xử lý lỗi khiến bạn thấy chán. Khi buổi thử kết thúc, bạn không muốn quay lại.

Một câu hợp lý là:

“Mình thích ý tưởng này hơn là chính hoạt động. Mình không cần tiếp tục khám phá nó nữa.”

Bạn đã có được thông tin mà thử nghiệm này được tạo ra để tìm.

Kết quả B: hứng thú vẫn còn, nhưng giới hạn cũng vẫn còn.

Có những lúc công việc khiến bạn bực, nhưng bạn vẫn nghĩ xem làm thế nào để bức hình tốt hơn. Bạn sẵn sàng làm thêm một buổi nữa.

Mối lo về chi phí chưa biến mất.

Bây giờ bạn có thể nói:

“Mình có hứng thú với điều này, nhưng chưa sẵn sàng đầu tư lớn. Mình muốn tiếp tục khám phá nó trong những giới hạn hiện tại.”

Bạn vẫn chưa chọn nghề nghiệp.

Kết quả C: bạn vẫn chưa thể kết luận.

Có thể phần mềm rối đến mức bạn dành phần lớn thời gian để vật lộn với giao diện thay vì thực sự thử hoạt động mà mình muốn đánh giá.

Khi đó, thử nghiệm chưa thật sự trả lời câu hỏi.

Thay vì kết luận “Minh họa không dành cho mình”, bạn có thể nói:

“Mình chủ yếu mới thử xem có dùng được công cụ này hay không. Mình vẫn chưa biết mình có thích chính hoạt động cốt lõi hay không.”

Điều đó ngăn một thử nghiệm kém trở thành một kết luận sai.

Cách kiểm tra thành công rất đơn giản:

Thử nghiệm này có cho bạn bằng chứng tốt hơn về chính sự hứng thú hay không?

Nếu có, bạn có thể tiếp tục, tạm dừng hoặc buông mối quan tâm đó với căn cứ rõ ràng hơn.

Nếu chưa, bạn có thể thiết kế lại thử nghiệm một lần nữa thay vì biến sự bối rối thành phán quyết về bản thân.

Hãy để sự hứng thú, giới hạn và mức cam kết là ba câu trả lời khác nhau

Thứ tự rất quan trọng.

Đầu tiên, hãy nhận ra điều gì đã thu hút sự chú ý của bạn.

Sau đó, hãy gọi tên những giới hạn thực tế của việc hành động.

Chỉ sau đó mới quyết định mức cam kết nào là hợp lý.

Đôi khi câu trả lời cuối cùng vẫn là “không”. Đôi khi là “chưa phải lúc này”. Đôi khi chỉ một trải nghiệm nhỏ cũng khiến bạn muốn thử thêm lần nữa.

Cả ba đều hữu ích hơn việc gộp mọi lựa chọn đã bị loại thành câu “Mình chẳng có điều gì muốn làm.”

Bạn không cần tìm ra một điều duy nhất mà mình được sinh ra để làm.

Lúc này, chỉ cần giữ lại một câu chính xác cũng có thể là đủ:

“Mình chưa biết điều này sẽ dẫn đến đâu, nhưng mình đủ hứng thú để tìm hiểu thêm một điều nữa.”

Tiến gần hơn đến con người bạn muốn trở thành

• Hãy giữ lại một mối quan tâm đã xuất hiện trước khi những lý do phản đối kéo đến.
• Hãy đặt các giới hạn thật bên cạnh nó mà không biến “Mình tò mò” thành “Mình không hứng thú”.
• Hãy chọn một thử nghiệm có thể thay đổi cách hiểu của chúng ta mà không đòi hỏi một quyết định vĩnh viễn.

Hướng dẫn Coursera

Nếu mối quan tâm bạn giữ lại có thể được khám phá thông qua việc học có cấu trúc, một khóa học cho người mới có thể là một cách để trải nghiệm thêm phần thực tế của lĩnh vực đó trước khi đưa ra cam kết lớn hơn.

Câu hỏi quan trọng không phải là bạn có thể học bao nhiêu khóa. Câu hỏi là một khóa học cụ thể có cho phép bạn thử đúng phần khiến bạn tò mò, với chi phí và nhịp độ phù hợp với những giới hạn hiện tại hay không.

Vì vậy, một khóa học chỉ là một môi trường có thể dùng để thử mối quan tâm, không phải bằng chứng rằng mối quan tâm đó phải trở thành nghề nghiệp.

Khám phá hướng dẫn học tập Coursera