Vì sao nghỉ ngơi đôi khi lại giống như thất bại

Bạn đã muốn có một ngày nghỉ. Rồi ngày nghỉ thật sự bắt đầu.

Đó là sáng thứ Bảy.

Không có việc gì gấp. Bạn pha cà phê, ngồi xuống và cuối cùng cũng có vài giờ không bị buộc vào một kế hoạch nào.

Rồi những lựa chọn khác bắt đầu xuất hiện.

Bạn có thể dọn phòng.

Bạn có thể tập thể dục.

Bạn có thể học.

Bạn có thể hoàn thành việc đã trì hoãn từ tuần trước.

Bỗng nhiên, nghỉ ngơi không còn đem lại cảm giác yên ổn. Nó giống như đang nhìn một khoảng thời gian có thể tận dụng trôi đi.

Suy nghĩ ấy có thể là:

Có cả buổi chiều mà mình chẳng làm được gì.

Nhưng câu đó đang gộp hai câu hỏi khác nhau thành một.

Câu hỏi thứ nhất liên quan đến hồi phục:

Tôi đã phải mang theo áp lực nào đến mức giờ cần tạm rời khỏi nó?

Câu hỏi thứ hai liên quan đến đánh giá:

Tôi có đang khó chịu vì khoảng thời gian này sẽ không tạo ra thứ gì để sau đó tôi có thể chỉ vào và nói rằng mình đã làm được không?

Câu trả lời cho cả hai có thể đều là “có”.

Điều đó quan trọng, vì thêm một thành quả có thể làm dịu cảm giác thứ hai nhưng vẫn không đáp ứng nhu cầu thứ nhất.

Hồi phục phụ thuộc vào điều bạn cần tạm thời ngừng gánh

Ta rất dễ hình dung nghỉ ngơi là hoàn toàn không làm gì: ngủ, nằm trên ghế sofa, không cần cố gắng.

Nhưng cách hiểu đó quá hẹp.

Nghiên cứu về hồi phục sau công việc đã phân biệt một số trải nghiệm có thể xuất hiện trong thời gian ngoài giờ làm: tách khỏi công việc về mặt tâm lý, thư giãn, có cảm giác chủ động với thời gian của mình, và trải nghiệm làm chủ kỹ năng—những hoạt động có thử thách và học hỏi nhưng nằm ngoài công việc. (Sonnentag and Fritz, 2007)

Vì vậy, một buổi chiều có nhiều hoạt động không tự động có nghĩa là bạn đã “nghỉ sai”.

Sau một tuần phải đưa ra nhiều quyết định khó, hồi phục có thể là một buổi tối không ai cần câu trả lời từ bạn.

Sau nhiều ngày nhìn màn hình, đi bộ ngoài trời có thể hợp hơn.

Sau những công việc lặp đi lặp lại, nấu một món khó hoặc tập đàn guitar có thể khiến bạn thấy dễ chịu hơn việc nằm trên ghế sofa.

Vì thế, câu hỏi hữu ích không phải là:

Hoạt động này trông có giống nghỉ ngơi không?

Mà là:

Tôi đang muốn tạm dừng điều gì?

Một nghiên cứu nhật ký với 166 nhân viên hành chính công giúp cho thấy vì sao sự phân biệt này có ý nghĩa. Vào những buổi tối khi người tham gia cho biết họ ít tách được tâm trí khỏi công việc hơn, sáng hôm sau họ báo cáo mệt mỏi nhiều hơn và mức hoạt hóa tiêu cực cao hơn. Nghiên cứu này không cho thấy mọi người đều cần cùng một hoạt động giải trí, nhưng nó ủng hộ sự khác biệt giữa việc chỉ đơn giản là không làm việc và việc thật sự tạo được khoảng cách tâm lý với công việc. (Sonnentag, Binnewies, and Mojza, 2008)

Nhờ vậy, nghỉ ngơi có một mục đích cụ thể hơn.

Không phải “đừng làm gì”.

Không phải “hãy lười đi”.

Chỉ là: tạm thời không mang theo áp lực cụ thể này nữa.

Nhưng đôi khi điều khó chịu nhất lại là không có gì để chứng minh cho khoảng thời gian đó

Bây giờ hãy hình dung công việc thật sự đã dừng lại.

Bạn đang xem bộ phim mình muốn xem. Không có tin nhắn nào đến. Không có gì phải hoàn thành.

Xem được nửa phim, một suy nghĩ khác xuất hiện:

Lẽ ra mình có thể hoàn thành một khóa học.

Thế là bộ phim trở thành bài luyện ngoại ngữ.

Đi bộ thì cần có mục tiêu số bước.

Đọc sách thì phải mang tính học hỏi.

Sở thích bắt đầu có vẻ khó biện minh nếu nó không thể trở thành một dự án phụ.

Thời gian rảnh vẫn ở đó, nhưng giờ nó như phải tự chứng minh rằng nó xứng đáng tồn tại.

Qua bốn nghiên cứu, những người xem thời gian nhàn rỗi là lãng phí có xu hướng ít tận hưởng thời gian đó hơn. Trong các thí nghiệm thuộc cùng nghiên cứu, khi ý nghĩ rằng thời gian nhàn rỗi là lãng phí hoặc không năng suất được làm nổi bật hơn, mức độ tận hưởng các hoạt động giải trí được làm chỉ vì bản thân hoạt động đó cũng giảm xuống. (Tonietto et al., 2021)

Điều đó không có nghĩa mọi ngày nghỉ khiến bạn bứt rứt đều do “tư duy năng suất”. Cũng không có nghĩa những hoạt động hữu ích là xấu.

Nó chỉ cho bạn một ranh giới hẹp hơn:

Cảm thấy dễ chịu hơn vì đã hoàn thành được một việc không đồng nghĩa với việc bạn đã hồi phục khỏi điều khiến mình mệt.

Hai kết quả đó có thể cùng xuất hiện. Nhưng không nhất thiết.

Cùng một chiều Chủ nhật có thể dẫn đến hai quyết định rất khác

Giả sử thứ Sáu khép lại một tuần mệt mỏi với hạn chót, tin nhắn và những quyết định liên tục.

Chiều Chủ nhật, bạn có ba giờ rảnh.

Suy nghĩ đầu tiên là:

Mình nên dùng khoảng thời gian này cho đáng.

Trước khi chọn hoạt động, hãy tách hai vấn đề ra.

Trước tiên:

Tôi muốn được nghỉ khỏi điều gì?

Câu trả lời có thể là:

Trong ba giờ tới, tôi không muốn đưa ra quyết định về công việc, không muốn trả lời tin nhắn và không muốn làm bất cứ thứ gì có hạn chót.

Chỉ riêng câu đó đã giúp loại bớt một số lựa chọn và giữ lại một số lựa chọn khác.

Sau đó, hãy hỏi:

Nếu không ai nhìn thấy, đo đếm, khen ngợi hay thưởng cho việc tôi làm, tôi vẫn muốn làm việc đó chứ?

Giả sử bạn muốn đi bộ thật yên tĩnh nhưng rồi lại thấy chuyến đi phải biến thành mục tiêu tập luyện.

Có thể bạn không cần mục tiêu đó.

Giả sử bạn muốn đọc tiểu thuyết nhưng đổi sang sách kinh doanh vì tiểu thuyết có vẻ “không năng suất”.

Bạn có thể nhận ra điều gì đã thay đổi: hoạt động không còn được chọn vì bạn muốn trải nghiệm nó, mà được chọn để chứng minh rằng thời gian ấy đã được sử dụng hợp lý.

Nhưng giả sử bạn thật sự muốn dùng ba giờ đó để học chơi một bài trên guitar.

Điều này không tự động mâu thuẫn với mục tiêu hồi phục. Nghiên cứu về hồi phục xem trải nghiệm làm chủ kỹ năng—những hoạt động có thử thách ngoài công việc—là một dạng trải nghiệm ngoài giờ làm riêng biệt, thay vì coi mọi nỗ lực đều đối lập với hồi phục. (Sonnentag and Fritz, 2007)

Vì thế, khác biệt không đơn giản là:

năng suất = xấu, thụ động = tốt.

Nó gần với câu hỏi này hơn:

Hoạt động này có cho tôi khoảng cách mà tôi cần không, hay tôi đang thêm một mục tiêu thành tích vì nếu không có nó thì khoảng thời gian này khó được xem là chính đáng?

Câu hỏi đó có thể thay đổi cách bạn quyết định.

Một buổi tập guitar có thể phù hợp.

Một giấc ngủ ngắn có thể phù hợp.

Một cuộc đi bộ có thể phù hợp.

Hoàn thành một dự án cá nhân cũng có thể phù hợp.

Với quyết định này, điều hữu ích không phải là hoạt động trông chủ động hay thụ động. Điều quan trọng là nó có giúp bạn tạo ra khoảng cách với áp lực mà bạn vừa gọi tên hay không.

Nghỉ ngơi không cần một bảng điểm

Còn một cái bẫy nữa.

Khi đã quyết định rằng hồi phục là quan trọng, bạn có thể biến chính việc hồi phục thành một thành tích khác.

Mình đã thư giãn đủ chưa?

Cuối tuần này đã giúp mình hồi phục đủ chưa?

Mình đã tối ưu thời gian nghỉ đúng cách chưa?

Bảng điểm chỉ đổi tên.

Bạn không cần biến mọi giờ trống thành thời gian nghỉ, và không phải mọi việc có tính sản xuất trong ngày nghỉ đều là sai. Đôi khi hoàn thành một việc lặt vặt giúp bạn chủ động hơn với tuần mới. Đôi khi một sở thích có thử thách đúng là điều bạn muốn. Đôi khi bạn không quá mệt và muốn làm, học, sắp xếp hoặc tiếp tục công việc.

Mục đích không phải là luôn chọn nghỉ thay vì đạt được điều gì đó.

Mà là ngừng dùng thành quả như bằng chứng duy nhất rằng thời gian của bạn được sử dụng một cách chính đáng.

Sự phân biệt này cũng có giới hạn. Nó không thể giải thích tình trạng kiệt sức kéo dài hoặc nghiêm trọng, vấn đề về giấc ngủ hay những thay đổi khác về mức năng lượng. Những điều đó có thể có nguyên nhân nằm ngoài phạm vi bài viết này. Khung suy nghĩ ở đây chỉ dành cho tình huống hẹp hơn: bạn muốn nghỉ, nhưng lại bắt đầu phán xét thời gian nghỉ vì nó không tạo ra thứ gì có thể đo đếm.

Một câu để dùng trong ngày nghỉ tiếp theo

Trước khi lấp đầy một buổi chiều trống, hãy thử hoàn thành câu này:

“Trong ___ tới, tôi muốn được nghỉ khỏi ___.”

Ví dụ:

Trong hai giờ tới, tôi muốn được nghỉ khỏi màn hình, việc phải đưa ra quyết định và những thứ tôi buộc phải hoàn thành.

Sau đó chọn một hoạt động phù hợp với câu đó.

Về sau, thay vì hỏi:

Mình đã dùng hai giờ đó đủ tốt chưa?

bạn có thể hỏi:

Tôi có thật sự tạo được một chút khoảng cách với điều mình cần nghỉ khỏi không?

Đó là một tiêu chuẩn khác.

Bạn không còn bắt việc nghỉ ngơi phải chứng minh rằng thật ra nó cũng “năng suất”.

Bạn đang trao cho nó một nhiệm vụ cụ thể.

Và khi cảm giác khó chịu cũ quay lại, bạn sẽ có một cách gọi tên chính xác hơn “Mình đang lãng phí thời gian.”

Bạn có thể nói:

“Tôi đang tạm rời khỏi áp lực này vì tôi cần khoảng cách đó. Khoảng thời gian này không cần biến thành một thành tích khác mới được xem là có giá trị.”